Nỗ lực làm chủ kỹ thuật
Trong khu nhà lưới rộng hơn 100 m² đặt tại khuôn viên UBND xã Mản Thẩn cũ, các luống tam thất xanh tốt đang được cán bộ Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Si Ma Cai chăm sóc, theo dõi chặt chẽ hằng ngày. Với họ, mỗi mầm cây vươn lên không chỉ là kết quả của quá trình thử nghiệm kỹ thuật mà còn là niềm hy vọng về sự trở lại của một loại cây từng được kỳ vọng làm thay đổi đời sống người dân vùng cao.
Hai năm nay, các cán bộ nông nghiệp của xã thường xuyên có mặt tại vườn giống để theo dõi độ ẩm, ánh sáng, xử lý nấm bệnh và ghi chép quá trình sinh trưởng của cây. Những công đoạn tưởng như đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì bởi tam thất là loại cây đặc biệt “khó tính”, rất nhạy cảm với điều kiện thời tiết và môi trường đất.
Bà Bùi Thị Chung - Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Si Ma Cai cho biết: "Việc phục hồi cây tam thất là tâm huyết của cán bộ kỹ thuật địa phương. Trung tâm đang từng bước nghiên cứu, hoàn thiện quy trình từ ươm giống, chăm sóc đến phòng trừ sâu bệnh để có thể chuyển giao kỹ thuật cho người dân trong thời gian tới".
Theo bà Chung, những năm gần đây, trung tâm chủ động mua giống, thử nghiệm gieo hạt và áp dụng nhiều biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế nấm bệnh trong đất. Cán bộ kỹ thuật thường xuyên theo dõi sự phát triển của cây để kịp thời phát hiện các dấu hiệu như héo rũ, thối nhũn hay sâu bệnh gây hại.
Trước đây, tam thất từng được xem là hướng đi đầy triển vọng của nông nghiệp Si Ma Cai. Từ năm 2016, huyện Si Ma Cai cũ đã đưa cây tam thất vào trồng thử nghiệm tại một số xã. Qua đánh giá cho thấy, cây tam thất được xác định phù hợp với điều kiện khí hậu mát mẻ quanh năm, thổ nhưỡng vùng núi cao và đặc điểm tự nhiên của địa phương. Từ kết quả bước đầu khả quan, mô hình được mở rộng ra nhiều xã như Mản Thẩn, Cán Cấu, Lùng Thẩn, Quan Thần Sán, Sán Chải… Có thời điểm tổng diện tích tam thất toàn huyện đạt trên 10 ha.
Những người tiên phong trồng tam thất ở Si Ma Cai vẫn nhớ rõ giai đoạn cây phát triển tốt, sinh trưởng mạnh và mang lại kỳ vọng lớn về hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn hình thành củ, nhiều diện tích bắt đầu xuất hiện bệnh hại khiến cây chết hàng loạt.
Theo ông Giàng Seo Châu - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Si Ma Cai, một trong những hộ đầu tiên trồng tam thất tại địa phương cho biết, nguyên nhân chủ yếu được xác định do các loại nấm đất gây thối rễ, thối củ.
“Ban đầu cây phát triển rất tốt nhưng đến giai đoạn nuôi củ thì xuất hiện nấm bệnh. Chúng tôi đã tìm nhiều cách phòng trừ, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nhưng hiệu quả không cao. Khi cây nhiễm bệnh thì gần như không thể phục hồi” - ông Châu chia sẻ.
Kỳ vọng xây dựng vùng dược liệu bền vững
Theo đánh giá của ngành nông nghiệp, tam thất là loại cây có giá trị kinh tế lớn nhưng rủi ro trong sản xuất cũng rất cao. Chi phí đầu tư ban đầu lớn, thời gian thu hoạch kéo dài từ nhiều năm, trong khi bệnh hại có thể lây lan nhanh trên diện rộng nếu không kiểm soát tốt.
Ông Trương Văn Tiến - Phó Chủ tịch UBND xã Si Ma Cai cho biết, địa phương từng rất kỳ vọng tam thất sẽ trở thành cây làm giàu cho người dân vùng cao. Tuy nhiên, những khó khăn về kỹ thuật và dịch bệnh khiến diện tích dần thu hẹp, đến năm 2020 chỉ còn lại một vài vườn nhỏ của các hộ gia đình.
Dù vậy, theo ông Tiến, qua thực tế sản xuất nhiều năm cho thấy tam thất vẫn là cây trồng có tiềm năng lớn đối với Si Ma Cai.
Tam thất phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương, giá trị kinh tế cao. Ngoài củ, từ năm thứ hai người dân đã có thể thu hoa tam thất để chế biến trà, nâng cao giá trị sản phẩm. Trước đây, một số đơn vị đã chế biến thành công trà hoa tam thất và tiêu thụ khá tốt trên thị trường - ông Tiến cho biết.
Không chỉ vậy, tam thất Si Ma Cai còn được đánh giá có hàm lượng hoạt chất quý như Majonoside-R2 và nhiều nhóm Saponin cao hơn so với một số vùng trồng khác. Đây là yếu tố quan trọng để địa phương phát triển vùng dược liệu chất lượng cao gắn với chế biến sâu và nâng cao giá trị sản phẩm.
Theo đó, địa phương chú trọng việc làm chủ kỹ thuật sản xuất giống, xây dựng mô hình quy mô nhỏ để đánh giá hiệu quả, hạn chế rủi ro trước khi nhân rộng. Đồng thời, ngành nông nghiệp cũng nghiên cứu quy trình chăm sóc phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương nhằm kiểm soát sâu bệnh hiệu quả hơn.
Cùng với khâu sản xuất, bài toán xây dựng thương hiệu, liên kết tiêu thụ và chế biến sâu cũng được địa phương xác định là yếu tố quyết định để tam thất phát triển bền vững.
Theo bà Bùi Thị Chung, muốn phát triển cây tam thất thành hàng hóa giá trị cao cần có chiến lược đồng bộ từ chủ động nguồn giống, quy trình kỹ thuật đến xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ.
“Nếu được đầu tư và triển khai hiệu quả, cây tam thất không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phần đa dạng hóa cơ cấu cây trồng, thúc đẩy phát triển vùng dược liệu tại địa phương” - bà Chung khẳng định.
Trong điều kiện đất sản xuất hạn chế, khí hậu khắc nghiệt, việc phát triển các loại cây dược liệu có giá trị kinh tế cao được xem là hướng đi phù hợp đối với nhiều địa phương vùng cao của Lào Cai.
Từ những mô hình thử nghiệm nhỏ hôm nay, địa phương đang đặt nền móng cho mục tiêu xây dựng vùng dược liệu hàng hóa trong tương lai. Nếu giải quyết được bài toán kỹ thuật và thị trường, tam thất hoàn toàn có thể trở lại trở thành cây trồng chủ lực, giúp người dân nâng cao thu nhập, từng bước vươn lên làm giàu trên chính quê hương mình.
Thực hiện Nghị quyết số 46 của Tỉnh ủy Lào Cai về phát triển cây dược liệu chiến lược giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Si Ma Cai đang từng bước xây dựng kế hoạch khôi phục diện tích tam thất theo hướng bền vững. Đây không chỉ là giải pháp khai thác hiệu quả tiềm năng tự nhiên vùng cao mà còn góp phần tạo sinh kế, giảm nghèo và nâng cao đời sống cho đồng bào các dân tộc địa phương.
