Nơi thượng nguồn sông Chảy, hàng trăm hộ dân ở các xã vùng cao: Sín Chéng, Cao Sơn, Pha Long, Si Ma Cai… vẫn đang chật vật với tình trạng thiếu nước sinh hoạt. Biến đổi khí hậu, địa hình núi đá cacxtơ cùng sự suy giảm nguồn sinh thủy đang khiến việc bảo đảm nguồn nước ngày càng trở nên cấp bách, đòi hỏi những giải pháp căn cơ và lâu dài.
Những bản làng “khát nước”
Những ngày đầu hè, nắng nóng kéo dài trên các sườn núi vùng cao thượng nguồn sông Chảy. Tại nhiều thôn, bản thuộc xã Sín Chéng, các khe nước từng chảy quanh năm nay chỉ còn róc rách từng dòng nhỏ len qua kẽ đá. Ở thôn Nàn Sín, nước sạch trở thành “tài sản” quý giá nhất đối với người dân. Một chậu nước sau khi vo gạo, rửa rau, người dân tiếp tục tận dụng để rửa bát...
Trưởng thôn Sùng Seo Hòa cho biết, trước đây trong thôn có 1 nguồn nước đủ phục vụ hàng trăm hộ dân quanh năm, nhưng vài năm trở lại đây, dòng nước cứ nhỏ dần rồi cạn hẳn vào mùa khô.
“Khoảng tháng 2, tháng 3 là khó khăn nhất. Có hôm, bà con phải đi từ nửa đêm để hứng nước vì ban ngày gần như không còn. Nhà nào cũng chuẩn bị can nhựa để thay nhau chở nước phục vụ sinh hoạt” - ông Hòa chia sẻ.
Không chỉ đời sống người dân bị ảnh hưởng, tình trạng thiếu nước còn gây nhiều khó khăn cho trường học vùng cao. Trường Mầm non Nàn Sín tại thôn Giàng Chá Chải, nhiều năm nay thường xuyên thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô.
Cô giáo Lương Thị Khuyên - Hiệu trưởng nhà trường cho biết, thỉnh thoảng, phụ huynh đưa con đi học phải mang theo can nước để góp vào bể chứa của trường.
“Mùa khô kéo dài khoảng 3 tháng, đây là thời điểm nguồn nước trở nên khan hiếm. Nhà trường phải tận dụng cả bể chứa phòng cháy để tích nước sinh hoạt” - cô Khuyên cho biết.
Tại xã Cao Sơn, tình trạng khan hiếm nước cũng diễn ra ngày càng rõ rệt. Ở thôn Sả Lùng Chéng, người dân phải kéo đường ống nhựa vượt núi hàng cây số từ các khe nước về nhà.
Ông Giàng Vàng - Trưởng thôn Sả Lùng Chéng cho biết: “Trước kia, khe nước ở ngay gần nhà, quanh năm không cạn. Giờ bà con phải kéo nước tận trên đồi cao cách vài cây số mà nước cũng chỉ chảy nhỏ bằng ngón tay. Có gia đình thuê khoan giếng nhưng khoan xuống chỉ gặp đá”.
Không ít thôn, bản vùng cao hiện nay vẫn phải sử dụng những đường ống nước tạm bợ do người dân tự góp tiền mua. Những đường ống màu đen chằng chịt men theo taluy, vượt qua vực sâu, bám vào vách đá để dẫn từng dòng nước nhỏ về khu dân cư.
Nhiều hộ dân cho biết, trước đây quanh bản có nhiều mạch nước nhỏ, chỉ cần dẫn vài trăm mét là đủ dùng, nhưng khoảng chục năm trở lại đây, nhiều nguồn nước đã biến mất hoặc suy giảm nghiêm trọng.
Gian nan tìm lời giải cho bài toán nguồn nước
Theo các chuyên gia môi trường, tình trạng thiếu nước tại vùng cao Lào Cai xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó, yếu tố địa hình tự nhiên đóng vai trò rất lớn. Khu vực các xã: Sín Chéng, Pha Long, Si Ma Cai, Cao Sơn trên hệ thống núi đá vôi cacxtơ đặc trưng của vùng Tây Bắc. Với địa chất này, khả năng giữ nước tự nhiên rất thấp.
Nước mưa sau khi rơi xuống nhanh chóng thấm qua các khe nứt trong lòng núi rồi thất thoát xuống tầng sâu, bởi vậy, mùa mưa thường xảy ra lũ ống, lũ quét, nước đổ dồn về hạ lưu rất nhanh. Đến mùa khô, nhiều khe suối lại cạn trơ đáy, không đủ cung cấp nước sinh hoạt cho người dân.
Biến đổi khí hậu đang khiến tình trạng khan hiếm nước trở nên nghiêm trọng hơn. Những năm gần đây, thời tiết ngày càng diễn biến thất thường, mùa khô kéo dài hơn, các đợt nắng nóng xuất hiện với cường độ cao hơn trước. Nhiệt độ tăng làm lượng nước bốc hơi nhanh, trong khi lượng mưa phân bố không đều khiến nhiều mạch nước tự nhiên suy giảm mạnh, có những nguồn nước trước đây chảy quanh năm nay chỉ tồn tại vài tháng mùa mưa.
Bên cạnh đó, diện tích rừng đầu nguồn ở một số nơi suy giảm cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh thủy. Khi thảm thực vật bị tác động, đất mất dần khả năng giữ nước, các con suối vì thế cạn nhanh hơn sau mỗi mùa mưa.
Theo ông Viên Đình Hiệp - Chủ tịch UBND xã Sín Chéng, những năm gần đây, trên địa bàn xã ngày càng xuất hiện nhiều khu vực thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô. Trong đó các khu vực khó khăn nhất là thôn Nàn Sín, Giàng Chá Chải thuộc xã Nàn Sín (cũ); thôn Mào Sao Chải, Sả Sín Pao, Sả Chúng thuộc khu vực trung tâm xã hiện nay; thôn Thào Chư Phìn, Hô Sáo Chải, Cầu Pi Chải thuộc xã Thào Chư Phìn cũ.
Trước thực trạng đó, địa phương đã vận động người dân chủ động tích trữ nước, chuyển đổi cây trồng tại các diện tích thiếu nước và tăng cường trồng rừng đầu nguồn để nâng khả năng sinh thủy.
“Xã đang tiếp tục rà soát các khu vực khó khăn về nước để lồng ghép các nguồn vốn đầu tư công trình cấp nước sinh hoạt cho người dân”, ông Hiệp cho biết thêm.
Chủ tịch UBND xã Cao Sơn - Trần Hoàng Anh chia sẻ: “Mặc dù được quan tâm đầu tư hệ thống nước sạch sinh hoạt nhưng vào mùa khô, nhiều khu dân cư vẫn gặp khó khăn. Chúng tôi đã rà soát và tính phương án tìm nguồn nước ổn định, đầu tư hệ thống nước để đảm bảo đời sống sinh hoạt cho người dân”.
Thực tế ở các khu dân cư vùng cao cho thấy bài toán nước sạch không thể giải quyết bằng những biện pháp trước mắt. Điều cần thiết hiện nay là thực hiện các giải pháp tổng thể, phù hợp với đặc thù địa hình núi đá của khu vực. Bên cạnh đẩy nhanh tiến độ các công trình cấp nước tập trung, nhiều ý kiến cho rằng cần nghiên cứu xây dựng hệ thống tích trữ nước quy mô nhỏ phân tán, tận dụng nước mưa và bảo vệ tốt diện tích rừng đầu nguồn. Ngành nông nghiệp cũng cần hướng dẫn người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp, áp dụng các mô hình sử dụng nước tiết kiệm trong sản xuất nhằm giảm áp lực lên nguồn nước tự nhiên.
