Toàn tỉnh hiện có 1.188 công trình cấp nước tập trung ở nông thôn, phục vụ khoảng 70.500 hộ, trong đó, 1.080 công trình quy mô nhỏ, phục vụ từ 15 đến dưới 200 hộ.
Theo thống kê, đến cuối tháng 6/2026, toàn tỉnh có 98,8% dân số nông thôn được sử dụng nước hợp vệ sinh, nhưng sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn mới ở mức 34,2%.
Nguyên nhân là do nhiều công trình cấp nước được xây dựng từ lâu, công nghệ lọc lạc hậu, không bảo đảm chất lượng. Sau mỗi mùa mưa lũ, không ít công trình tiếp tục hỏng, xuống cấp, trong khi đó thiếu kinh phí bảo trì, sửa chữa.
Hình ảnh thường thấy ở nhiều thôn, bản là cùng với hệ thống cấp nước sinh hoạt do Nhà nước đầu tư, vẫn có những tuyến ống nhựa do người dân tự làm men theo đường giao thông, mương máng thủy lợi để dẫn nước từ khe, suối về các hộ. Cách làm này giúp người dân có nước sử dụng, nhưng cũng cho thấy sự thiếu ổn định của hệ thống cấp nước tập trung.
Ngay tại khu du lịch Sa Pa, một số khu dân cư vẫn chưa được tiếp cận nước sạch tập trung.
Ông Má A Câu ở tổ 2, phường Sa Pa, cho biết: “Gần 70 hộ dân ở khu dân cư Má Tra ở xa trung tâm, chưa có đường ống của nhà máy nước. Công trình cấp nước của khu dân cư xây dựng hơn 10 năm nay đã xuống cấp, người dân phải góp tiền mua ống, dẫn nước từ khe suối trên núi về dùng chung”.
Tại xã Đông Cuông, có 5 công trình cấp nước tập trung và hàng chục công trình nhỏ phục vụ khoảng 2.700 hộ dân. Tuy nhiên, theo đánh giá của UBND xã, hầu hết công trình đã xuống cấp, trong đó, 3 công trình bị hỏng nặng do mưa lũ năm 2024. Dù đã được khắc phục tạm thời để cấp nước trở lại, hệ thống lọc vẫn hoạt động thiếu ổn định, chất lượng nước không bảo đảm.
Ông Lê Thành Hùng - Chủ tịch UBND xã Đông Cuông cho rằng, nguyên nhân chính là chưa có đơn vị chuyên nghiệp quản lý, vận hành. Các tổ tự quản thiếu chuyên môn và nguồn lực, chủ yếu chỉ đủ khả năng sửa chữa nhỏ.
Tương tự, xã Võ Lao có 12 công trình cấp nước tập trung được xây dựng từ 10 - 15 năm trước và nay đã quá tải. Theo ông Nguyễn Anh Đức - Phó Chủ tịch UBND xã Võ Lao, trong số 7 công trình giao cho các tổ quản lý ở thôn vận hành, có 6 công trình đang hỏng nặng sau thiên tai. Khi Khu Công nghiệp Võ Lao hoạt động, nhu cầu sử dụng nước sẽ tăng mạnh, nguy cơ thiếu nước càng lớn nếu không được chuẩn bị sớm.
Không chỉ ở vùng cao, vùng sâu, tại các đô thị mới và trung tâm xã sau sắp xếp như Thác Bà, Nghĩa Lộ, Thượng Bằng La, Sín Chéng, Si Ma Cai..., hệ thống cấp nước sạch tập trung cũng còn nhiều tồn tại, ảnh hưởng đến đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội, du lịch.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong số 1.188 công trình cấp nước sinh hoạt tập trung nông thôn hiện có, hơn 300 công trình hoạt động kém hiệu quả do bất cập về vị trí xây dựng, mô hình quản lý không phù hợp và thiếu kinh phí duy tu, bảo dưỡng.
Thực tế tại các địa phương trên địa bàn tỉnh cho thấy, nơi nào công trình cấp nước sinh hoạt do doanh nghiệp, hợp tác xã quản lý, vận hành, nơi đó hoạt động cấp nước khá ổn định và chất lượng được kiểm soát tốt hơn.
Cụ thể, tại hơn 60 công trình nước sạch sinh hoạt nông thôn do Công ty TNHH Dịch vụ cấp nước Lào Cai quản lý, vận hành, các công trình đều đang hoạt động khá tốt, việc thu tiền sử dụng nước được thực hiện tương đối đầy đủ.
Ông Hoàng Mạnh Hưng - Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ cấp nước Lào Cai cho biết, phần lớn công trình khi đơn vị tiếp nhận đã xuống cấp, hỏng, doanh nghiệp phải cải tạo, nâng cấp bể lọc, đường ống và lắp đồng hồ đo nước đến từng hộ. Khi có đồng hồ đo, người dân sử dụng nước tiết kiệm và trả tiền theo khối lượng sử dụng; doanh nghiệp có nguồn kinh phí để tái đầu tư, bảo dưỡng, qua đó, công trình vận hành ổn định hơn.
Dù vậy, hiện nay, việc mời gọi doanh nghiệp đầu tư, nhận quản lý, vận hành các công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn vẫn còn nhiều vướng mắc. Nhà nước chưa có cơ chế hỗ trợ đủ hấp dẫn, trong khi giá nước quy định thấp, ảnh hưởng đến chi phí vận hành.
Mặt khác, Nghị định 43/2022/NĐ-CP của Chính phủ chưa nêu rõ về thời gian giao khoán công trình cấp nước cho doanh nghiệp, nếu doanh nghiệp đầu tư nâng cấp các hạng mục trên công trình là tài sản Nhà nước, việc ghi tăng, xác định phần tài sản đầu tư thêm và xử lý khi kết thúc thời gian khai thác sẽ gặp trở ngại.
Cùng với đó, chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết số 08 năm 2023 của HĐND tỉnh Lào Cai đã hết hiệu lực từ đầu năm 2026, trong khi HĐND chưa có chính sách thay thế.
Giai đoạn 2026 - 2030, Lào Cai cần hơn 2.127 tỷ đồng để xây mới, sửa chữa 150 công trình nước sạch nông thôn. Nguồn vốn mục tiêu quốc gia khoảng 363 tỷ đồng, tỉnh đề nghị Trung ương hỗ trợ 1.174 tỷ đồng, phần còn lại phải huy động từ nguồn lực xã hội hóa.
Cũng theo Quyết định 525/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch tỉnh Lào Cai thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, công suất cấp nước đô thị được định hướng đạt 226.900 m³/ngày - đêm vào năm 2030 và 348.000 m³/ngày - đêm vào năm 2050.
Cùng với đó, tỉnh đang triển khai xây dựng Nhà máy nước Ngòi Đường công suất 20.000 m³/ngày - đêm và có kế hoạch nâng công suất các nhà máy Cốc San, Bát Xát, Nghĩa Lộ, Yên Bình, Văn Bàn; nghiên cứu các dự án tại Y Tý, Trịnh Tường, Võ Lao, Bảo Nhai, Thác Bà, Thượng Bằng La.
Ông Nguyễn Thái Bình - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, để phát huy hiệu quả hoạt động hạ tầng cấp nước sinh hoạt thì những công trình cấp nước quy mô lớn, liên xã, liên thôn nên chuyển cho doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc đơn vị chuyên trách quản lý, vận hành theo mô hình đối tác công tư. Cấp xã, thôn chỉ nên quản lý những cụm nước tự chảy nhỏ, phục vụ ít hộ và có điều kiện vận hành đơn giản.
“Muốn thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư xây dựng, vận hành công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn, tỉnh cần tháo gỡ vướng mắc về quản lý tài sản công và phương án hạch toán phần vốn doanh nghiệp đầu tư thêm. Đây là điều kiện để địa phương có thể ký hợp đồng khai thác dài hạn, doanh nghiệp yên tâm đầu tư”
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50% dân số nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn và trên 95% dân cư đô thị được cấp nước sạch tập trung. Để nước sạch đến được từng hộ dân, Lào Cai không chỉ cần xây thêm công trình mà phải giải quyết đồng thời ba vấn đề: rõ quy hoạch, rõ cơ chế đầu tư xây dựng và rõ cơ chế quản lý, khai thác công trình cấp nước.
