Trên thực tế, các tuyến đường thủy tại Lào Cai đang đảm nhận nhiều chức năng quan trọng như vận chuyển hành khách, vận chuyển và trung chuyển vật liệu xây dựng, khoáng sản, phục vụ sản xuất, du lịch và đời sống. Ở những địa bàn như phường Âu Lâu, các xã: Bảo Hà, Bảo Nhai, Quy Mông, Trấn Yên, Thác Bà hay Yên Bình…, hàng chục bến thủy nội địa tự phát đã hình thành để phục vụ nhu cầu của người dân và doanh nghiệp, dù hầu hết không được cấp phép, không trong quy hoạch và ngoài sự kiểm soát của cơ quan chức năng và chính quyền địa phương.
Trước tình hình đó, từ đầu năm 2026 đến nay, một số địa phương và cơ quan chức năng đã tổ chức kiểm tra, xử lý, thậm chí đình chỉ hoạt động một số bến không phép hoặc hết hạn. Đặc biệt, đầu tháng 4/2026, ngành nông nghiệp và môi trường đã tham mưu UBND tỉnh đình chỉ 13 mỏ khai thác cát, sỏi trên sông Hồng và sông Chảy. Trong đó, có một số mỏ chưa hoàn tất thủ tục pháp lý cho khu phụ trợ, bến thủy nội địa và bãi tập kết, trung chuyển khoáng sản...
Tuy nhiên, theo phản ánh của một số doanh nghiệp, đằng sau các mỏ khai thác cát, sỏi phải đóng cửa, dừng hoạt động do chưa có bến thủy nội địa không chỉ là câu chuyện đúng - sai theo quy định của pháp luật, mà còn là bài toán đặt ra đối với công tác quản lý của chính quyền các xã và cơ quan chức năng. Nhiều doanh nghiệp thiếu bến thủy nội địa dù muốn làm đúng quy định của pháp luật nhưng thủ tục quá phức tạp, thiếu hướng dẫn cụ thể. Nguyên nhân là do trước đây, việc cấp phép và quản lý bến thủy nội địa chủ yếu do các cơ quan cấp tỉnh và Cảng vụ đường thủy nội địa khu vực II (Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam) thực hiện; tuy nhiên, việc kiểm tra, giám sát chưa thường xuyên, dẫn đến tình trạng nhiều bến thủy “lọt” khỏi sự quản lý.
Vừa qua, những “nút thắt” tưởng như đã được tháo gỡ với doanh nghiệp và chính quyền địa phương khi Nghị định số 06/2024/NĐ-CP của Chính phủ có hiệu lực. Theo đó, UBND cấp xã được phân cấp cấp phép và quản lý bến thủy nội địa quy mô nhỏ. Tuy nhiên, thực tế triển khai lại phát sinh những khó khăn, vướng mắc mới. Đó là sự chồng chéo trong quản lý và đặc biệt là độ trễ của quy hoạch so với thực tiễn. Đặc biệt, theo phản ánh từ các địa phương, khó khăn lớn nhất là năng lực chuyên môn của cán bộ cấp xã trong công tác quản lý bến thủy nội địa còn hạn chế.
"UBND xã mới đi vào vận hành, địa bàn rộng, lực lượng còn hạn chế nên việc kiểm tra hoạt động bến thủy nội địa chưa thường xuyên. Đặc biệt, hiện nay quy hoạch bến thủy nội địa chưa theo kịp nhu cầu thực tế. Nhiều khu vực có nhu cầu vận chuyển hàng hóa, hành khách rất lớn nhưng chưa được quy hoạch bến thủy nội địa phù hợp. Bên cạnh đó, hồ sơ cấp phép liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, mặt nước, môi trường, xây dựng… trong khi cán bộ xã chưa được đào tạo chuyên sâu nên còn lúng túng trong hướng dẫn người dân và doanh nghiệp thực hiện".
Ở góc độ doanh nghiệp, những vướng mắc nêu trên đang là rào cản rất lớn khiến việc cấp phép hoạt động bến thủy nội địa gặp nhiều khó khăn.
Ông Đặng Văn Lương - Giám đốc Hợp tác xã Đầm Mỏ, phường Âu Lâu chia sẻ: “Các doanh nghiệp khai thác cát, sỏi trên sông Hồng đều muốn làm đúng quy định, nhưng thủ tục để đăng ký hoạt động bến thủy nội địa rất phức tạp. Nếu không có hướng dẫn cụ thể thì rất khó hoàn thiện hồ sơ. Điều này khiến nhiều bến rơi vào tình trạng không phép nhưng vẫn phải hoạt động”.
Từ thực tế cho thấy, vấn đề không chỉ ở ý thức chấp hành pháp luật của người dân và doanh nghiệp khi lập bến thủy nội địa mà còn ở cơ chế và thủ tục cấp phép. Khi quy hoạch chưa theo kịp nhu cầu, thủ tục còn rườm rà, phân cấp cho chính quyền cấp xã chưa đi đôi với nâng cao năng lực thực thi của cán bộ, công chức thì việc phát sinh các bến tự phát sẽ có nguy cơ tái diễn. Do đó, nếu chỉ tập trung xử phạt doanh nghiệp vi phạm và đình chỉ hoạt động bến thủy thiếu điều kiện hoạt động mà không đồng thời tháo gỡ các vướng mắc, thì bài toán sẽ không thể giải quyết triệt để.
Hướng giải quyết đang được chính quyền một số địa phương và doanh nghiệp đồng thuận là cần phân loại rõ các nhóm: những bến vi phạm nghiêm trọng, gây mất an toàn giao thông đường thủy, ô nhiễm môi trường và an ninh, trật tự cần kiên quyết xử lý; những bến có thể khắc phục, cần tạo điều kiện để hoàn thiện thủ tục để quản lý. Đây không phải là sự “nới lỏng”, mà là cách để hỗ trợ doanh nghiệp theo đúng quy định pháp luật, là cách tiếp cận vừa đảm bảo pháp luật, vừa không làm gián đoạn phát triển.
Theo ông Nguyễn Văn Điển - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải tỉnh, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Vận tải thủy bộ Yên Bái, một trong những giải pháp mang tính nền tảng để công tác quản lý bến thủy nội địa đi vào nền nếp là chính quyền các địa phương và ngành xây dựng cần khẩn trương rà soát, cập nhật quy hoạch bến thủy nội địa trên toàn tỉnh. Quy hoạch cần bám sát nhu cầu thực tế, đặc biệt tại các khu vực có hoạt động vận chuyển hành khách, hàng hóa, vật liệu lớn như hồ Thác Bà, hồ thủy điện Bắc Hà, sông Hồng và sông Chảy. Nếu quy hoạch tiếp tục đi sau thực tiễn, thì tình trạng tự phát sẽ còn tái diễn.
Ông Lê Minh - Phó Trưởng Phòng Quản lý phương tiện, người lái (Sở Xây dựng) cho biết: "Thời gian tới, sở sẽ phối hợp với các cơ quan, địa phương rà soát tổng thể bến thủy nội địa nhằm đánh giá đầy đủ hiện trạng, xác định nhu cầu thực tế để xây dựng quy hoạch hệ thống cảng, bến thủy trên toàn tỉnh một cách khoa học theo đúng tinh thần Nghị định 140/2025/NĐ-CP".
Bên cạnh đó, yêu cầu phối hợp liên ngành cũng được đặt ra, bởi quản lý bến thủy nội địa không chỉ thuộc một mà liên quan đến nhiều lĩnh vực như giao thông, tài nguyên, môi trường, an ninh, trật tự… Do đó, nếu thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành và địa phương, việc quản lý sẽ tiếp tục kém hiệu quả.
Nhìn tổng thể, vấn đề bến thủy nội địa tại Lào Cai đang đặt ra yêu cầu quản lý ở mức cao hơn trong bối cảnh nhu cầu phát triển vận tải đường thủy tăng nhanh. Đã đến lúc cần cách tiếp cận toàn diện về quản lý bến thủy nội địa nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho người dân và doanh nghiệp phát triển sản xuất, kinh doanh. Đó là vừa lập lại trật tự, vừa có cơ chế phù hợp để bến thủy nội địa hình thành theo nhu cầu phát triển giao thông đường thủy. Chỉ khi đó, hệ thống bến thủy nội địa mới thực sự trở thành mắt xích hiệu quả thúc đẩy giao thông đường thủy phát triển, thay vì là “điểm nóng” kéo dài như hiện nay.
Trình bày: Hữu Huỳnh
