Tỉnh Yên Bái trước sáp nhập có khoảng 1.058 ha cây dược liệu, sản lượng đạt 11.000 tấn (dược liệu khai thác tự nhiên khoảng 130 tấn, dược liệu gieo trồng đạt 10.870 tấn); một số loại cây dược liệu được người dân trồng với diện tích khá lớn như: quế (9.289 ha), sơn tra, thảo quả, giảo cổ lam, khôi nhung, đinh lăng, sả, gừng, nghệ.
Ở một số địa phương như Văn Chấn, Văn Yên, Trấn Yên, Trạm Tấu, Yên Bình, Lục Yên, Mù Cang Chải đã thành lập các hợp tác xã, tổ hợp tác sản xuất kinh doanh dược liệu.
Tại tỉnh Lào Cai (cũ) có 3.550 ha cây dược liệu chính, tập trung chủ yếu ở các huyện (cũ) Bắc Hà, Bát Xát, Si Ma Cai, Mường Khương và thị xã Sa Pa; bao gồm nhóm cây dược liệu hàng năm (actiso, cát cánh, đương quy, chùa dù, xuyên khung, sả, gừng…) và nhóm cây dược liệu lâu năm (quế, hồi, sa nhân tím, chè dây, giảo cổ lam, hà thủ ô, màng tang...).
Đặc biệt, tỉnh Lào Cai hiện nay có 210 ha dược liệu (13 loại cây) đã được Bộ Y tế đánh giá công nhận đạt các nguyên tắc, tiêu chuẩn GACP-WHO “Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc”.
Những năm qua, nhận thấy trồng và chế biến cây dược liệu đóng góp rất lớn vào sự phát triển kinh tế - xã hội và du lịch, các cấp, ngành, địa phương trong tỉnh đã chỉ đạo quyết liệt phát triển ngành dược liệu theo hướng bền vững.
Các chương trình, đề án, chính sách hỗ trợ được triển khai đồng bộ, hình thành các vùng sản xuất tập trung với tổng diện tích 6.555 ha, trong đó 4.365 ha trồng dưới tán rừng và 2.190 ha trồng trên đất nông nghiệp.
Tổng sản lượng dược liệu đạt khoảng 30.200 tấn, trong đó nhiều nhóm cây có sản lượng lớn như atiso, xuyên khung, sa nhân tím.
Giá trị sản xuất toàn ngành dược liệu đạt trên 900 tỷ đồng (chiếm hơn 11% giá trị ngành trồng trọt), bình quân đạt 120 đến 150 triệu đồng/ha, một số loài đặc hữu đạt trên 600 triệu đồng/ha.
Ở vùng cao Si Ma Cai, hơn 10 năm trước, câu chuyện “đất nghèo trồng cây tiền tỷ” kể về gương chàng trai dân tộc Mông - Giàng Seo Châu mạnh dạn đưa cây tam thất trồng thành công, mang lại giá trị kinh tế và khát vọng đổi đời cho bà con dân bản. Giờ đây, sản phẩm tam thất của Si Ma Cai đã làm nên sản phẩm dược liệu đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Tham gia trồng dược liệu đã nhiều năm ở xã Tả Van Chư cũ - nay thuộc xã Lùng Phình, gia đình chị Tráng Thị Ngọc Linh, thôn Tả Dì Thàng mỗi năm trồng gần 2.500 m2 cây đương quy và cát cánh, thu nhập hơn 100 triệu đồng. Mặc dù công chăm sóc cầu kỳ hơn, nhưng so với trồng ngô, thu nhập từ trồng cây dược liệu tăng hơn gấp 5 đến 7 lần.
Chị Tráng Thị Ngọc Linh cho biết: Ban đầu, do chưa có kinh nghiệm nên tôi cũng gặp khó khăn về kỹ thuật trồng, chăm sóc. Được cán bộ khuyến nông xã tập huấn, cùng với thực tế trồng hằng năm, giờ đây tôi và bà con đã có kinh nghiệm trồng cây đương quy và cát cánh.
Sau hơn 10 năm trồng dược liệu, do tự để giống nên củ bé, năng suất không được như những năm đầu nên chị Linh mong muốn công ty hỗ trợ thay giống mới, ký kết đảm bảo bao tiêu sản phẩm cho người dân. Bởi khi người dân tự bán, dù thương lái thu mua cao hơn, nhưng thị trường không ổn định.
Tại xã Cảm Nhân, sau sáp nhập, trên địa bàn xã có HTX Phát triển dược liệu thôn Bình An, Công ty Cổ phần phát triển dược liệu ở Hồ Thác Bà (đặt tại thôn Bình An - xã Xuân Long cũ). Ngoài thu mua dược liệu, công ty đang triển khai xây dựng nhà máy chế biến dược liệu ngay tại địa phương. Hiện nay, xã đang xây dựng đề án bảo tồn và phát triển cây dược liệu trên địa bàn, tập trung vào 16 loại cây dược liệu chính tại 3 thôn Bình An, Ngòi Sậu, Tích Chung. Dự kiến, năm 2026, Cảm Nhân trồng 200 ha dược liệu; đến năm 2030, phát triển lên 500 ha.
Có thể thấy, bên cạnh tạo ra các sản phẩm dược phẩm chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe, phát triển cây dược liệu còn mang ý nghĩa an sinh xã hội, tạo việc làm và thu nhập bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Với nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú đa dạng, từ năm 2010 đến nay, Vườn Quốc gia Hoàng Liên đã triển khai bảo tồn, phát triển nguồn gen các loài cây thuốc quý, thông qua các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học, trong đó, 3 đề tài cấp nhà nước về dược liệu. Hiện, có 2 đề tài đã thực hiện và được nghiệm thu thành công là: “Khai thác và phát triển nguồn gen tam thất hoang, Hoàng Liên ô rô làm nguyên liệu sản xuất thuốc”, “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Hoàng Liên gai làm nguyên liệu sản xuất thuốc”; mở ra hướng khai thác, phát triển nguồn gen dược liệu quý, hiếm, có giá trị của Vườn Quốc gia Hoàng Liên.
Kỹ sư Nguyễn Thị Hồng Thắm - chuyên viên phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Vườn Quốc gia Hoàng Liên cho biết: Hiện, còn đề tài cấp nhà nước “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen cây thuốc Tế tân lá tim’’ đang được triển khai, bắt đầu thực hiện các bước nghiệm thu.
Vườn Quốc gia Hoàng Liên cũng đã triển khai thực hiện nhiều mô hình, đề tài về nhân giống bảo tồn các loài cây thuốc tại Sa Pa, như: trồng thí điểm sâm Ngọc Linh; thu thập, nhân giống, bảo tồn loài thất diệp nhất chi hoa; trồng và nhân giống cây hà thủ ô đỏ; bảo tồn và phát triển cây lan kim tuyến bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào; thu thập, nhân giống và trồng bảo tồn cây ngũ gia bì gai...
Các đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất cao, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn cây dược liệu quý tại Việt Nam nói chung và Vườn Quốc gia Hoàng Liên nói riêng.
Ông Dương Quyết Chiến - Phó Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Vườn Quốc gia Hoàng Liên cho biết: Chúng tôi đã thực hiện một số đề tài khoa học và mô hình dược liệu, trong đó có mô hình trồng sâm vũ diệp, sâm Việt Nam, sâm Lai Châu, tam thất hoang… Đây là những giống sâm đặc hữu phân bố ở Vườn Quốc gia Hoàng Liên, được di thực về trồng và nghiên cứu. Qua quá trình nghiên cứu khoa học, chúng tôi đã tạo ra môi trường gần giống với môi trường tự nhiên để trồng tại vườn nhà, giúp cây sinh trưởng và phát triển tốt; tạo ra cây giống để chuyển giao cho người dân trồng đại trà.
Nguồn dược liệu ở Sa Pa rất lớn, giá trị dược liệu cũng đã khẳng định được tiềm năng. Thời gian qua, còn có các loại cây thuốc quý di thực, trồng thành công tại Sa Pa như: sâm Lai Châu, tam thất hoang, sâm Ngọc Linh, atisô… Trong đó, với sự góp mặt của Công ty TNHH MTV Traphaco Sapa, mô hình trồng cây atiso đã khẳng định sự thành công trong liên kết 4 nhà, đặc biệt chính quyền địa phương vào cuộc quyết liệt, người dân tích cực tham gia. Hiện, công ty liên kết với 300 hộ dân, tạo việc làm và thu nhập cao gấp 5 lần so với trồng lúa.
Xác định phát triển các sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên tạo ra hướng đi khác trong ngành dược Việt Nam, ngay từ ngày đầu Traphaco đặt chân tới Lào Cai, để người dân tiếp cận kỹ thuật, hợp tác thực hiện đạt các tiêu chuẩn quốc tế, công ty kiên trì, tổ chức theo nhóm hộ chia sẻ lẫn nhau, tập huấn, hướng dẫn trực quan “cầm tay chỉ việc” tại nương trồng dược liệu… tạo mối liên kết bền chặt. Hằng năm, công ty nộp ngân sách nhà nước khoảng 2 - 3 tỷ đồng; doanh thu năm 2025 đạt hơn 70 tỷ đồng; tạo việc làm, thu nhập cho bà con.
Ông Đỗ Tiến Sỹ - Giám đốc Công ty TNHH MTV Traphaco Sapa cho biết: Trên cơ sở liên kết 4 nhà (Nhà nước - nhà nông - nhà khoa học - doanh nghiệp) trong phát triển cây dược liệu - nguồn nguyên liệu chính cho các sản phẩm về thuốc, chăm sóc sức khỏe và làm đẹp - công ty đã sản xuất ra các sản phẩm đặc hữu, trong đó có sản phẩm từ atiso đã được chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia.
Công ty luôn xác định không ngừng sáng tạo, đổi mới, ứng dụng khoa học công nghệ, kỹ thuật để sản xuất nguyên liệu làm thuốc, đáp ứng các tiêu chuẩn của quốc tế; ứng dụng chuyển đổi số, phát triển kinh doanh trên nền tảng online, đưa sản phẩm tốt, đặc hữu của Lào Cai tới cộng đồng để chăm sóc sức khỏe.
Có thể thấy, hoạt động liên kết giữa “4 nhà” không chỉ góp phần tích cực bảo tồn nguồn gen dược liệu quý, đưa sản phẩm chế biến sâu ra thị trường, chia sẻ lợi ích mà còn giúp người dân được tương tác về văn hóa, rèn kỹ năng tự sản xuất các video ngắn, truyền thông online về hoạt động thường nhật của họ trong trồng, chế biến dược liệu để thu hút khách du lịch.
