Theo thống kê của Sở Xây dựng, toàn tỉnh hiện có 38 cảng hàng hóa và bến thủy nội địa, trong đó có 2 cảng tại xã Yên Bình còn các bến rải rác ở các địa phương. Tuy nhiên, chỉ có 22 bến được cấp phép hoạt động đến năm 2026 - 2027, còn 14 bến hết hạn vào cuối năm 2025 chưa được cấp phép hoạt động trở lại. Điều này đồng nghĩa, nếu không có giải pháp kịp thời, số lượng bến không đủ điều kiện hoạt động sẽ tiếp tục gia tăng. Ngoài ra, ở các địa phương, bến thủy nội địa hoạt động không phép xuất hiện nhiều nhưng chưa có số liệu thống kê cụ thể.
Bên cạnh thực trạng bến thủy nội địa không phép hoạt động tràn lan, một nghịch lý đang tồn tại: nhiều hộ dân và doanh nghiệp có nhu cầu hoàn thiện thủ tục đăng ký lập bến thủy nội địa để hoạt động đúng quy định lại đang gặp nhiều khó khăn kéo dài. Nguyên nhân khiến nhiều bến không phép gia tăng không chỉ đến từ nhu cầu, mà còn xuất phát từ những vướng mắc trong quy trình cấp phép.
Điển hình như tại khu vực hồ thủy điện Bắc Hà và hồ thủy điện Bảo Nhai - nơi có mật độ vận tải thủy cao nhưng đến nay vẫn chưa có bến nào được cấp phép. Trong khi đó, nhu cầu vận chuyển hàng hóa, hành khách ngày càng lớn, khiến các bến tự phát hình thành và tồn tại kéo dài.
Do nhu cầu vận chuyển khách du lịch trên sông Chảy, doanh nghiệp đã lập hồ sơ xin cấp phép mở bến từ năm 2025. Tuy nhiên, sau nhiều tháng, hồ sơ vẫn chưa được phê duyệt. Khi liên hệ, mỗi cơ quan lại đưa ra một lý do khác nhau.
Lãnh đạo UBND xã Bảo Nhai cũng thừa nhận: Trên toàn tuyến sông Chảy qua địa bàn hiện chưa có bến nào được cấp phép. Địa phương đã quy hoạch 9 vị trí xây dựng bến, đồng thời nhiều lần kiến nghị các sở, ngành hướng dẫn thủ tục, nhưng đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm.
Không chỉ tại Bảo Nhai, tình trạng “có nhu cầu nhưng không làm được” diễn ra ở nhiều nơi. Dọc tuyến sông Chảy từ xã Bảo Nhai đến xã Cốc Lầu, Bảo Yên, Phúc Khánh…, hiện chỉ có 2 bến được cấp phép. Trong khi đó, trên sông Hồng qua các xã: Bảo Hà, Châu Quế, Đông Cuông, Mậu A, Trấn Yên…, nhiều mỏ khai thác cát sỏi không có bến hợp pháp để trung chuyển, buộc phải dừng hoạt động, gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng sản xuất.
Điển hình là trường hợp của Hợp tác xã dịch vụ tổng hợp Đầm Mỏ, đơn vị này đã hơn 7 năm theo đuổi “giấc mơ” mở bến thủy nội địa để khai thác mỏ cát Đầm Mỏ trên sông Hồng, tại phường Âu Lâu. Tuy nhiên, đến nay khi mỏ đã sắp hết thời hạn nhưng bến vẫn chưa được phê duyệt. Theo ông Phạm Ngọc Lương - Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ tổng hợp Đầm Mỏ, hợp tác xã đã chuẩn bị mặt bằng và các điều kiện về hạ tầng, đồng thời hoàn thiện hồ sơ làm thủ tục đăng ký mở bến thủy nội địa gửi các cơ quan chức năng nhưng vì nhiều lý do mọi nỗ lực đều chưa có hồi âm.
“Khi làm việc với địa phương thì được trả lời chưa xong quy hoạch; hỏi các sở, ngành lại được hướng dẫn chờ văn bản hướng dẫn. Trong khi thời hạn khai thác mỏ sắp kết thúc, doanh nghiệp đứng trước nguy cơ thiệt hại lớn”, ông Phạm Ngọc Lương bức xúc nói.
Thực tế cho thấy, khi nhu cầu phát triển là có thật nhưng hành lang pháp lý chưa thông suốt thì việc “mắc kẹt” giữa hai phía là điều khó tránh khỏi. Không chỉ dừng ở thủ tục, những bất cập trong công tác quản lý cũng đang góp phần kéo dài tình trạng bến thủy nội địa không phép.
Từ phản ánh của các địa phương, một trong những nguyên nhân chính được chỉ ra là quy hoạch bến thủy nội địa còn chồng chéo, chậm cập nhật, chưa theo kịp nhu cầu phát triển. Bên cạnh đó, việc phân cấp quản lý giữa các cơ quan còn thiếu rõ ràng, dẫn đến tình trạng “khoảng trống trách nhiệm”. Trước đây, công tác cấp phép và quản lý bến thủy chủ yếu do cơ quan cấp tỉnh và Cảng vụ đường thủy nội địa Khu vực II đảm nhiệm. Tuy nhiên, với địa bàn rộng, lực lượng mỏng, việc kiểm tra, giám sát không thường xuyên, khiến nhiều bến “lọt” khỏi sự quản lý.
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Duy Khiêm - Chủ tịch UBND xã Yên Bình thẳng thắn thừa nhận: Chính quyền cơ sở đang ở thế tiến thoái lưỡng nan: một bên là nhu cầu phát triển, một bên là yêu cầu tuân thủ pháp luật.
Để có thêm thông tin về công tác quản lý bến thủy nội địa tại khu vực hồ Thác Bà, phóng viên đã đến Văn phòng Cảng vụ đường thủy nội địa Yên Bái (Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam), đóng tại xã Yên Bình để liên hệ làm việc. Tuy nhiên, ông Nguyễn Đức Xuân đại diện đơn vị này từ chối cung cấp thông tin. Khi phóng viên đề nghị xác định chính xác một số bến thủy nội địa mà người dân phản ánh chưa được cấp phép hoặc đã hết thời hạn nhưng đang hoạt động trong khu vực lòng hồ Thác Bà, ông Xuân nói: “Chúng tôi chỉ quản lý các cảng và bến thủy nội địa có giấy phép hoạt động, còn các vị trí không được cấp phép thì đơn vị không quản lý mà do chính quyền địa phương quản lý”.
Cách lý giải này đặt ra nhiều vấn đề, bởi căn cứ khoản 2 Điều 4 Thông tư 18/2021/TT-BGTVT quy định về nhiệm vụ và quyền hạn của Cảng vụ đường thủy nội địa thì ngoài có nhiệm vụ kiểm tra việc thực hiện quy định pháp luật trong phạm vi cảng, bến thủy nội địa, khu neo đậu… thì còn có nhiệm vụ quản lý nhà nước chuyên ngành về giao thông vận tải đường thủy tại bến thủy nội địa nhằm bảo đảm việc chấp hành các quy định của pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường thủy nội địa.
Dư luận đặt câu hỏi: Vì sao nhiều bến thủy nội địa ven hồ Thác Bà thuộc địa bàn xã Yên Bình không đủ điều kiện vận hành, nhưng vẫn hoạt động công khai bên cạnh Văn phòng Cảng vụ đường thủy nội địa Yên Bái trong thời gian dài mà không bị xử lý? Liệu có hay không sự buông lỏng quản lý, né tránh trách nhiệm hoặc cố tình làm ngơ vì mục đích nào đó?
Vấn đề bến thủy nội địa hoạt động trái quy định không còn là hiện tượng đơn lẻ, mà đã trở thành phổ biến tại nhiều địa phương trong tỉnh. Nếu không sớm tháo gỡ những vướng mắc về cơ chế, quy hoạch và phân cấp quản lý, tình trạng này sẽ tiếp tục kéo dài, kéo theo hàng loạt hệ lụy: mất an toàn giao thông, thất thu ngân sách, khó kiểm soát tài nguyên và gia tăng nguy cơ mất an ninh, trật tự.
Trình bày: Hữu Huỳnh
