Diện tích ngày càng mở rộng
Sau khi thu hoạch quế, khu đồi gần 2 ha vừa được anh Giàng A Páo phát quang, thuê nhân công dọn dẹp, làm đường đồng mức, đào hố trồng cà phê. Tổng chi phí ban đầu cho 7.000 cây cà phê này là hơn 40 triệu đồng.
Anh Páo cho biết trước đây, anh vào làm thuê trong các trang trại trồng cà phê ở Tây Nguyên, thấy trong đó cà phê phát triển tốt, giá cao, người trồng cà phê ai cũng có kinh tế tốt nên muốn trồng thử. Bây giờ tuổi cũng cao rồi muốn đi làm công nhân ở các khu công nghiệp người ta cũng không nhận nên phải nghĩ cách làm kinh tế ở nhà.
Chỉ tay về vạt đồi đã phát quang trong tầm mắt, anh Páo bảo: Những chỗ ấy bà con đang trồng thử cà phê hết rồi đấy. Cũng giống như cây quế, cây chuối thôi, bà con xác định trồng thử nghiệm nếu phát triển tốt, ra nhiều quả thì mới trồng tiếp.
Nhiều lo lắng ngổn ngang trong đầu anh Páo, nào là không biết đất có hợp không, rồi phòng trừ sâu bệnh thế nào, nhưng nếu không thử thì chẳng biết trồng cây gì cho hợp.
Gia đình anh Páo đã trồng quế, nhưng cây quế 10 năm mới được thu hoạch, giá quế hiện nay cũng không còn cao như trước, thương lái chọn cây đẹp, vỏ tốt mới thu mua. Nên sau vụ thu hoạch quế vừa rồi, gia đình anh quyết định chuyển sang cây trồng khác.
Đưa chúng tôi ra khu ruộng đã trồng kín cây cà phê, anh Hoàng A Chư, bản Nặm Mược, xã Nghĩa Đô cho biết: Những tràn ruộng này trước kia là ruộng cấy lúa một vụ, nhưng sau trận lũ quét cuối năm ngoái, hệ thống thủy lợi bị hư hại chưa khắc phục được nên không có nước. Tôi thấy mấy anh em trong thôn trồng cà phê, nên cũng mua một ít về trồng trồng thử.
Anh Chư chia sẻ thật lòng: Cũng chẳng biết cây này sẽ phát triển ra sao nên vừa trồng vừa nghe ngóng. Đất trồng quế thì em đã trồng hết rồi, còn một ít ruộng cạn này trồng cà phê vào thử thôi, xem tỷ lệ đậu quả thế nào rồi cả tiêu thụ ra sao nữa thì mới mở rộng diện tích.
Ngoài gia đình Hoàng A Chư, các hộ dân thôn Nặm Mược cũng đã trồng hơn 2ha cà phê rải rác ở các khu vườn đồi, quanh nhà.
Ngược lên các triền đồi thuộc khu vực Điện Quan, Cốc Lầu rồi đến Bản Cầm, Mường Khương, Bản Lầu, nhiều diện tích trồng cà phê đã được bà con trồng thay thế cây quế, cây chuối trước đây. Thống kê chưa đầy đủ nhưng diện tích đã lên đến hàng chục ha, riêng các xã khu vực Mường Khương, Bản Lầu, Cao Sơn đã có đến 53 ha.
Anh Hầu Thành Công, thôn Nậm Lòn, xã Cốc Lầu vừa trồng hơn 2.000 cây cà phê. Anh Công bảo: Giai đoạn đầu thấy cây lớn nhanh hy vọng sau này sẽ sai quả.
Trong thôn Nậm Lòn có hơn chục hộ trồng thử nghiệm có nhà vài trăm cây, có nhà 1.000 - 2.000 cây. Thôn cũng khuyến cáo bà con không nên mở rộng diện tích bởi hiệu quả chưa rõ ràng.
Anh Hầu Seo Báu - Trưởng thôn Nậm Lòn chia sẻ: Bà con cũng xác định đưa cây trồng mới vào thì rủi ro cao, như trước đây từng thử nghiệm cây giang lấy lá cũng thất bại rồi. Thế nhưng, không làm thì cũng loay hoay chẳng biết khi nào thoát nghèo. Ngay chăn nuôi gà, lợn đấy, cũng có lạ lẫm gì đâu, mà năm nào bị dịch bệnh, có gia đình thiệt hại cả trăm triệu.
Những thách thức từ cây trồng mới
Cây cà phê là cây công nghiệp dài ngày, có yêu cầu khắt khe về điều kiện sinh thái. Nhiệt độ là yếu tố giới hạn quan trọng đối với sự sinh trưởng và phát triển của cây. Khoảng nhiệt độ lý tưởng để cây cà phê phát triển ổn định từ 22 - 26°C, ít biến động, cây chịu rét kém, đặc biệt là giống cà phê vối (Robusta).
Lượng mưa là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng và kích thước hạt, lượng mưa trung bình thích hợp từ 1.500 - 1.800 mm/năm, phân bố đều trong khoảng 9 tháng, độ ẩm không khí duy trì gần mức bão hòa giúp cây sinh trưởng tốt và cho năng suất ổn định.
Cây cà phê thích hợp trồng trên đất có độ dốc dưới 15°, tầng đất canh tác dày trên 70 cm, thoát nước tốt, thành phần cơ giới trung bình đến hơi nặng, độ pH từ 4,5 - 6,5 và có điều kiện tưới tiêu thuận lợi. Cây phát triển tốt nhất trên đất đỏ bazan hoặc đất pha cát có độ tơi xốp và khả năng giữ ẩm tốt.
Độ cao vùng trồng cũng là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng sản phẩm, trong đó cà phê Arabica (cà phê chè) thích hợp ở độ cao từ 1.000 - 2.000 m so với mực nước biển, tạo hương vị đặc trưng; cà phê Robusta (cà phê vối) phù hợp vùng có độ cao dưới 800 m, nơi có khí hậu ấm hơn. Tại Lào Cai, điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng tại nhiều vùng chưa thực sự đáp ứng được những yêu cầu khắt khe này.
Hiện nay, tại một số xã như Mường Khương, Cao Sơn và Bản Lầu, người dân đang tự phát trồng cây cà phê với tổng diện tích khoảng 53 ha. Ở các xã thuộc khu vực Bảo Yên, Bắc Hà, Bảo Thắng diện tích cũng đã lên đến hàng chục ha. Tuy nhiên, đây là các khu vực không nằm trong quy hoạch sản xuất cây cà phê của tỉnh, dẫn đến nguy cơ cây không đạt năng suất và chất lượng cao.
Việc thiếu tư vấn kỹ thuật, giống cây trồng không rõ nguồn gốc, thị trường tiêu thụ chưa ổn định là những thách thức lớn đối với người dân.
Ông Vũ Hồng Quỳnh - Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Hòa, cho biết: Cây cà phê là cây trồng phát sinh mới, không có trong quy hoạch của xã. Chúng tôi đã khuyến cáo người dân không nên nhân rộng diện tích, chỉ nên trồng thử nghiệm để đánh giá sự phù hợp với điều kiện địa phương. Nếu không có đầu ra ổn định, bà con sẽ gặp nhiều khó khăn.
Việc mở rộng diện tích cây cà phê ngoài vùng quy hoạch không chỉ khiến người dân đối mặt với rủi ro kinh tế mà còn ảnh hưởng đến định hướng phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh.
Các doanh nghiệp thu mua thường ưu tiên vùng sản xuất tập trung, có chất lượng ổn định. Trong khi đó, cà phê từ các khu vực tự phát khó tiêu thụ với giá bán thấp, kéo theo nguy cơ thua lỗ.
Ngoài ra, các hộ dân trồng cà phê tự phát không được hưởng các chính sách hỗ trợ về kỹ thuật, giống cây trồng hay kết nối đầu ra sản phẩm. Điều này càng làm tăng áp lực tài chính và rủi ro sản xuất đối với bà con.
Bà Nhữ Thị Tâm - Phó Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đô, chia sẻ: Chúng tôi khuyến cáo người dân không nên triển khai trồng đại trà. Nếu bà con muốn thử nghiệm với quy mô nhỏ thì cần theo dõi kỹ lưỡng trước khi mở rộng. Đồng thời, chính quyền địa phương cũng đang tìm giải pháp hỗ trợ kỹ thuật và đầu ra cho người dân.
Tăng cường công tác quản lý, giám sát chặt chẽ
Cây cà phê là loại cây trồng mới trên địa bàn, cần được đánh giá cụ thể về khả năng thích ứng, hiệu quả sản xuất và tiềm năng phát triển để có cơ sở định hướng mở rộng hợp lý, phù hợp với điều kiện địa phương và nhu cầu thị trường.
Để quản lý hiệu quả diện tích cây trồng nói chung và cây cà phê nói riêng, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lào Cai đã có văn bản đề nghị UBND các xã có diện tích cây cà phê mới trồng thử nghiệm đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về rủi ro khi tự phát mở rộng diện tích cây trồng, đặc biệt là các loại cây chưa được đánh giá về hiệu quả kinh tế và tính thích nghi với điều kiện địa phương. Bám sát định hướng phát triển nông nghiệp của tỉnh để chỉ đạo, đảm bảo sản xuất nông nghiệp ổn định, bền vững.
Tăng cường quản lý, giám sát chặt chẽ việc phát triển cây cà phê, tránh tình trạng mở rộng ồ ạt, tự phát, gây ảnh hưởng đến định hướng quy hoạch sản xuất nông nghiệp chung của tỉnh. Tuyệt đối không để diện tích trồng cà phê lấn sang vùng quy hoạch các cây trồng chủ lực, tiềm năng khác của tỉnh.
Tuyên truyền, khuyến cáo người dân không mở rộng diện tích trồng cà phê khi chưa được đánh giá đầy đủ về mức độ phù hợp điều kiện sinh thái, hiệu quả kinh tế và đầu ra sản phẩm.
Đối với diện tích cà phê hiện có, đề nghị các xã chỉ đạo bộ phận chuyên môn tiến hành rà soát, theo dõi tình hình sinh trưởng, phát triển và sâu bệnh hại của cây, bảo đảm quản lý chặt chẽ và kịp thời hướng dẫn người dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp.
Việc mở rộng sản xuất cà phê chỉ nên thực hiện khi đã có đánh giá đầy đủ về khả năng thích nghi của cây với điều kiện sinh thái, chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế; đồng thời phải có phương án cụ thể, có sự tham gia liên kết của doanh nghiệp hoặc hợp tác xã đủ năng lực bao tiêu, tiêu thụ sản phẩm.
Cùng với đó, quản lý chặt chẽ các cơ sở kinh doanh giống trên địa bàn, đảm bảo tuân thủ quy định về giống cây trồng; xử lý nghiêm các trường hợp buôn bán, cung ứng giống không rõ nguồn gốc, không nằm trong danh mục được phép lưu hành, nhằm bảo đảm chất lượng cây giống và hiệu quả sản xuất cho người dân.
Cây cà phê có tiềm năng phát triển kinh tế cao nhưng là loại cây trồng dài ngày đòi hỏi điều kiện sinh thái khắt khe. Việc phát triển diện tích cà phê cần dựa trên cơ sở khoa học, đánh giá kỹ lưỡng về khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế để tránh những rủi ro không đáng có. Chính quyền địa phương và người dân cần phối hợp chặt chẽ, bám sát quy hoạch nông nghiệp của tỉnh để đảm bảo sự phát triển bền vững.
