Với diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng dồi dào, Lào Cai đang hiện thực hóa khát vọng làm giàu từ kinh tế dưới tán rừng, biến lợi thế đặc thù về khí hậu và thổ nhưỡng thành giá trị hàng hóa thực thụ, tạo đà cho công cuộc thoát nghèo bền vững của đồng bào các dân tộc thiểu số.
Hiện nay, toàn tỉnh Lào Cai có 6.555 ha dược liệu, cho sản lượng khoảng 30.200 tấn mỗi năm. Đây không còn là những con số nằm trên báo cáo mà đã hiện hữu sinh động qua sự thay đổi diện mạo của những bản làng vùng cao.
Tại xã Púng Luông, nơi có hơn 70% diện tích đất tự nhiên là đất lâm nghiệp, chính quyền và Nhân dân đã xác định việc gây trồng, phát triển dược liệu quý là hướng đi chiến lược.
Với địa hình núi cao trên 1.000 m và khí hậu cận ôn đới, Púng Luông có điều kiện lý tưởng để canh tác các loài thuốc quý như Sâm Việt Nam, Tam thất bắc, Sa nhân, Thất diệp nhất chi hoa, Đương quy. Hiện, tổng diện tích trồng dược liệu tại xã đạt hơn 2.337 ha.
Trong cơ cấu cây dược liệu tại Púng Luông, cây Sơn tra chiếm ưu thế với gần 1.787 ha, tập trung nhiều tại các khu vực Nậm Khắt và La Pán Tẩn.
Tuy nhiên, sự chuyển dịch mạnh mẽ nhất lại nằm ở nhóm cây trồng dưới tán rừng như Thảo quả và Sa nhân.
Toàn xã Púng Luông hiện có hơn 525 ha thảo quả với năng suất bình quân 3,5 - 4 tấn quả tươi/ha/năm. Dù mang lại giá trị kinh tế cao, nhưng qua thực tế quản lý, chính quyền xã đã nhận thấy những tác động tiêu cực của việc canh tác thảo quả truyền thống đối với chất lượng rừng, như việc người dân tự ý giảm độ tán che để cây phát triển hoặc khai thác củi sấy tại chỗ dễ gây ra nguy cơ cháy rừng.
Do đó, quan điểm của địa phương là không khuyến khích mở rộng diện tích mới mà tập trung trồng thay thế cây già cỗi, áp dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao giá trị sản phẩm, đảm bảo tính nghiêm ngặt trong bảo vệ rừng phòng hộ và rừng đặc dụng.
Thay vào đó, xã định hướng cho nhiều hộ dân di thực, thuần hóa các loài sâm quý từ tự nhiên về trồng thử nghiệm. Đến nay, bên cạnh vùng nguyên liệu sẵn có, bà con nhân dân trên địa bàn xã Púng Luông đã bắt đầu xuống giống khoảng 2 ha Sâm Ngọc Linh, Sâm Lai Châu và 3 ha Thất diệp nhất chi hoa (củ Rắn cắn).
Sự chuyển dịch này cũng tạo tiền đề để các loại cây dược liệu khác như Sa nhân "lên ngôi", trở thành lời giải hài hòa giữa kinh tế và môi trường. Khác với Thảo quả chỉ ưa rừng già nguyên sinh, Sa nhân thích nghi tốt trên cả đất nghèo kiệt, dưới tán rừng thứ sinh hoặc rừng trồng mới khép tán.
Tại thôn Tống Trong, xã Trạm Tấu, mô hình này đang phát huy hiệu quả rõ rệt.
Từ thực tế hiệu quả của các hộ dân, công tác quản lý và định hướng quy hoạch đang được chính quyền địa phương siết chặt để đảm bảo tính bền vững.
Sau khi rà soát, xã Trạm Tấu hiện có trên 500 ha cây dược liệu gồm Quế, Thảo quả và Sa nhân.
Ông Bùi Hồng Anh - Phó Chủ tịch UBND xã Trạm Tấu khẳng định: Quan điểm chỉ đạo của xã là việc phát triển vùng trồng phải tuyệt đối tuân thủ quy hoạch, không lấn chiếm đất rừng phòng hộ và phải gắn liền với các chương trình mục tiêu quốc gia cũng như nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh”.
Dù tiềm năng rất lớn, nhưng nhìn thẳng vào thực tế, ngành dược liệu Lào Cai vẫn đang đứng trước những "điểm nghẽn" cố hữu: sản xuất vẫn còn manh mún, phân tán; nguồn giống chưa được chuẩn hóa dẫn đến chất lượng không đồng đều; mối liên kết giữa nhà nông, nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Đặc biệt, tỷ lệ chế biến sâu hiện nay còn thấp, phần lớn sản phẩm vẫn xuất bán dưới dạng thô hoặc sơ chế đơn giản khiến giá trị gia tăng thu về chưa tương xứng. Như đối với cây Gừng tại Púng Luông, dù sản lượng đạt 116 tấn mỗi năm nhưng chủ yếu vẫn bán lẻ làm gia vị, chưa thể kết nối để thu mua làm dược liệu chính ngạch.
Để tháo gỡ những rào cản này, Nghị quyết số 48-NQ/TU về phát triển dược liệu chiến lược giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2050 đã được ban hành, đóng vai trò là "kim chỉ nam" cho một giai đoạn phát triển mới.
Mục tiêu đến năm 2030 là nâng diện tích dược liệu toàn tỉnh lên trên 8.500 ha, doanh thu sau chế biến đạt trên 2.000 tỷ đồng mỗi năm.
Ngay trong năm 2026, tỉnh sẽ khởi động hai dự án quy mô lớn nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị từ khâu chọn giống đến tiêu thụ sản phẩm. Việc xây dựng ít nhất 6 cơ sở chế biến mới, hướng tới mục tiêu 50% sản lượng được chế biến sâu thông qua các nhà máy tinh dầu, chiết xuất công nghệ cao là bước đi sống còn để nâng tầm thương hiệu dược liệu Lào Cai.
Những thành quả từ 9 loại dược liệu đạt chứng nhận GACP-WHO hay các sản phẩm OCOP từ quế, atiso đã khẳng định vị thế của Lào Cai trên thị trường. Từ một vùng cung cấp nguyên liệu thô, Lào Cai đang tự tin hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp dược liệu hiện đại của cả nước vào năm 2050. Sự kiên trì trong việc bảo vệ rừng gắn liền với khai thác kinh tế dưới tán rừng chính là chìa khóa để đồng bào vùng cao không chỉ thoát nghèo mà còn làm giàu bền vững trên chính mảnh đất quê hương.
