Thôn Cu Vai, xã Hạnh Phúc nằm giữa núi rừng trùng điệp, nơi những thửa ruộng bậc thang men theo sườn núi tạo nên nét đặc trưng của vùng cao. Tuy nhiên, địa hình dốc, nguồn nước tưới không ổn định, nhất là vào mùa khô, khiến nhiều diện tích đất ruộng chỉ canh tác được một vụ lúa với năng suất thấp. Cuộc sống của người dân vì thế phụ thuộc nhiều vào thời tiết và mùa vụ.
Không muốn để diện tích ruộng thiếu nước tiếp tục cho hiệu quả thấp, cuối tháng 7/2026, gia đình chị Giàng Thị Dí quyết định đưa cây cà chua vào trồng thử nghiệm trên khoảng 1.000 m² đất ruộng. Đây là lựa chọn mới mẻ, bởi trước đó gia đình chủ yếu cấy lúa, chưa có nhiều kinh nghiệm với loại cây trồng này.
Những ngày đầu, từ làm đất, xuống giống đến chăm sóc, gia đình đều vừa làm vừa học. Từ những luống cây còn thưa thớt, nay khu vườn đã phủ kín màu xanh, những chùm quả trĩu cành.
Theo chị Dí, cây cà chua không khó trồng, dễ chăm sóc và ít sâu bệnh. Những trái cà chua đầu tiên thu hoạch vào cuối tháng 9 đã giúp gia đình thêm tin tưởng vào lựa chọn của mình.
Mô hình trồng cà chua không cần diện tích đất lớn, thời gian sinh trưởng lại ngắn. Sau gần ba tháng trồng và chăm sóc, cây đã cho thu hoạch. Đây là lợi thế đối với những hộ dân có diện tích đất sản xuất nhỏ, điều kiện nước tưới hạn chế nhưng muốn nâng cao giá trị canh tác.
Từ khi bắt đầu thu hoạch đến nay, gia đình chị Dí đã bán ra thị trường ước gần 2 tấn cà chua với giá bán lẻ khoảng 20.000 đồng/kg. Sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ tại chợ trung tâm xã và bán cho du khách đến tham quan, trải nghiệm tại Cu Vai.
Cà chua của gia đình chị Dí không chỉ cho thu hoạch đúng thời điểm mà bước đầu được người tiêu dùng đón nhận về chất lượng. Quả tròn, căng mọng, ít hạt và có vị chua nhẹ.
Từ thử nghiệm ban đầu, vườn cà chua cho thấy khả năng mang lại giá trị kinh tế cao hơn so với phương thức trồng lúa truyền thống. Theo đánh giá từ mô hình, trên cùng diện tích, giá trị kinh tế có thể cao gấp 3 - 5 lần. Đây là mức chênh lệch đáng chú ý, nhất là đối với những hộ dân vùng cao đang gặp khó khăn trong việc khai thác hiệu quả đất sản xuất.
Mô hình đã thay đổi cách nhìn của người dân về diện tích ruộng kém hiệu quả. Thay vì cố duy trì phương thức canh tác không phù hợp với điều kiện nguồn nước, người dân chủ động lựa chọn cây trồng có khả năng thích nghi, phù hợp với đặc điểm khí hậu và nhu cầu thị trường.
Những chùm cà chua sai quả mở ra hướng khai thác hiệu quả đất ruộng bậc thang ở Cu Vai.
Ông Nguyễn Minh Tâm, chuyên viên Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Hạnh Phúc cho biết: “Qua đánh giá, cây cà chua cơ bản phù hợp với khí hậu mát mẻ của vùng cao, thuận lợi cho sinh trưởng, phát triển. Đây cũng là hướng đi mới của bà con khu Cu Vai”.
Điểm thuận lợi của mô hình là cà chua bước đầu đã có đầu ra tại chỗ, vừa bán ở chợ trung tâm xã, vừa bán trực tiếp cho du khách đến tham quan Cu Vai. Việc gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm giúp tạo thêm kênh tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm.
Tuy nhiên, từ mô hình thử nghiệm trên diện tích 1.000 m² đến việc hình thành vùng sản xuất hàng hóa vẫn còn khoảng cách. Sản lượng hiện tại chủ yếu dựa vào khả năng tiêu thụ trực tiếp, chưa có thông tin về hợp đồng bao tiêu hay liên kết ổn định với doanh nghiệp, hợp tác xã. Nếu diện tích trồng được mở rộng, sản lượng tăng lên, áp lực tiêu thụ cũng sẽ lớn hơn.
Bên cạnh đó, để canh tác cà chua hiệu quả, người dân cần tiếp tục tích lũy kinh nghiệm về chọn giống, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, quản lý nguồn nước và thu hoạch đúng thời điểm. Đây là những yếu tố quyết định năng suất, chất lượng và khả năng duy trì sản xuất lâu dài. Đặc biệt, với định hướng sản xuất sản phẩm an toàn, cần xây dựng quy trình canh tác rõ ràng, bảo đảm chất lượng đồng đều, tránh tình trạng mở rộng diện tích nhưng không kiểm soát được đầu ra.
Vì vậy, điều cần thiết hiện nay là tiếp tục theo dõi, đánh giá đầy đủ hiệu quả của mô hình qua các lứa sản xuất, đồng thời xác định khả năng thích nghi của cây cà chua với điều kiện đất đai, khí hậu tại Cu Vai. Trên cơ sở đó, xã có thể lựa chọn những diện tích phù hợp để vận động người dân chuyển đổi, tránh phát triển theo phong trào hoặc mở rộng khi chưa tính toán được thị trường tiêu thụ.
Cùng với hỗ trợ kỹ thuật, việc tổ chức sản xuất theo nhóm hộ, kết nối các điểm bán hàng, cơ sở kinh doanh và hoạt động du lịch có ý nghĩa quan trọng. Khi chất lượng sản phẩm ổn định, nguồn cung được tổ chức bài bản, cà chua Cu Vai mới có điều kiện trở thành sản phẩm hàng hóa và tạo dựng uy tín trên thị trường.
Từ những luống cà chua đầu tiên của gia đình chị Giàng Thị Dí, hướng đi mới đang được mở ra trên đồng đất vùng cao Hạnh Phúc. Câu chuyện không đơn thuần là thay cây lúa bằng cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn, mà còn cho thấy tư duy sản xuất đang chuyển từ tận dụng đất đai sang khai thác hiệu quả tiềm năng từng diện tích. Khi người dân mạnh dạn đổi mới, chính quyền đồng hành về kỹ thuật, thị trường được tổ chức ổn định, những thửa ruộng từng thiếu nước, kém hiệu quả hoàn toàn có thể trở thành nguồn sinh kế mới, tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp hàng hóa ở vùng cao.
