Nậm Xé có tổng diện tích tự nhiên hơn 17.095ha, trong đó gần 16.000ha đất lâm nghiệp và rừng, tỷ lệ che phủ rừng đạt 88,71%. Địa hình ở độ cao phổ biến từ 800 - 2.000 m, khí hậu mát mẻ cùng môi trường ẩm dưới tán rừng tạo điều kiện thuận lợi để khảo sát, lựa chọn các loài dược liệu phù hợp.
Bên cạnh diện tích dưới tán rừng có thể khai thác theo quy định, quỹ đất vườn và đất nương là cơ sở để địa phương nghiên cứu phát triển các mô hình trồng dược liệu quy mô hộ gia đình, từng bước hình thành vùng nguyên liệu liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã.
Theo định hướng phát triển dược liệu, Nậm Xé ưu tiên khảo sát, lựa chọn vùng trồng đối với các loài giảo cổ lam, chè dây và khôi nhung tía. Nhóm cây gừng, gừng tía, nghệ được xem xét bố trí trên diện tích đất vườn, đất nương phù hợp, tạo điều kiện để người dân tham gia sản xuất. Với đảng sâm, đương quy, hà thủ ô đỏ, sa nhân tím, địa phương định hướng đánh giá điều kiện đất đai, nguồn nước và khả năng thích nghi trước khi triển khai.
Qua công tác tuần tra, kiểm tra và bảo vệ rừng, địa phương ghi nhận sự hiện diện của loài lan kim tuyến sinh trưởng tự nhiên tại một số khu vực rừng sâu. Đây là cơ sở để tiếp tục khảo sát nguồn dược liệu bản địa, nghiên cứu khả năng bảo tồn và phát triển có kiểm soát. Việc lựa chọn loài cây, phương thức canh tác dưới tán rừng phải bảo đảm yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học.
Ông Đinh Phúc Hạnh - Chủ tịch UBND xã Nậm Xé cho biết, sinh kế của người dân trên địa bàn chủ yếu dựa vào nông, lâm nghiệp, tỷ lệ hộ nghèo còn cao (năm 2025 là 14,7%). Vì vậy, phát triển dược liệu được địa phương xác định là hướng chuyển đổi sản xuất mới, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân. Quy mô đầu tư sẽ căn cứ điều kiện từng khu vực, khả năng tham gia của các hộ và nhu cầu thu mua của doanh nghiệp.
Tại hội thảo, đại diện cơ quan chuyên môn, đơn vị chủ rừng, doanh nghiệp và hợp tác xã đã trao đổi về quy hoạch vùng nguyên liệu, lựa chọn giống, chuyển giao kỹ thuật, sơ chế và bảo quản sau thu hoạch.
Các ý kiến tập trung làm rõ điều kiện tổ chức vùng trồng, yêu cầu chất lượng và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Đây là cơ sở để địa phương lựa chọn mô hình phù hợp trước khi mở rộng diện tích.
Trong khuôn khổ hội thảo, UBND xã Nậm Xé và Công ty Cổ phần Thủy điện Nậm Khóa 1-2 thống nhất nội dung hợp tác khảo sát, hoàn thiện thủ tục đầu tư trồng cây dược liệu dưới tán rừng với quy mô ban đầu 5 ha.
Công ty Cổ phần Thủy điện Nậm Khóa 1-2 và Công ty TNHH MTV TraphacoSapa ký biên bản ghi nhớ về tư vấn kỹ thuật, lựa chọn cây trồng và xây dựng phương án bao tiêu trên diện tích này.
Các biên bản là cơ sở để tiếp tục khảo sát, thực hiện thủ tục đầu tư và thỏa thuận hợp đồng cụ thể.
Ông Đinh Phúc Hạnh - Chủ tịch UBND xã Nậm Xé nhấn mạnh, địa phương sẽ phối hợp với đơn vị chủ rừng, cơ quan chuyên môn rà soát vùng trồng, hỗ trợ hoàn thiện thủ tục và giải quyết khó khăn cho doanh nghiệp, hợp tác xã. Xã tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia các mô hình liên kết sản xuất, tiếp cận kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hoạch cây dược liệu. Trước mắt, địa phương dự kiến lựa chọn 2 - 3 loài phù hợp để khảo sát, trồng thử nghiệm, đánh giá năng suất, chất lượng và xác định phương án tiêu thụ sản phẩm trước khi mở rộng quy mô.
Theo kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030, Nậm Xé đặt mục tiêu phát triển 350 - 500 ha dược liệu tập trung và dưới tán rừng, tạo việc làm cho 300 - 450 lao động địa phương. Xã phấn đấu toàn bộ sản lượng dược liệu hàng hóa được liên kết thu mua, đồng thời hình thành ít nhất một xưởng sơ chế, sấy tại địa bàn.