Từ những nương chè vùng thấp đến các đồi chè cổ thụ trên núi cao, cây chè đã trở thành nguồn thu quan trọng của người dân Lào Cai. Từ đầu năm đến nay, sản lượng chè búp tươi toàn tỉnh đạt hơn 122.300 tấn, giá bán bình quân khoảng 6.500 đồng/kg; doanh thu ước đạt gần 795 tỷ đồng. Đáng chú ý, chè hữu cơ và chè cổ thụ có giá bán cao hơn nhiều lần so với chè thông thường, mở ra dư địa nâng cao thu nhập cho người trồng chè.
Thay vì chỉ mở rộng diện tích, tỉnh chú trọng nâng chất lượng nguyên liệu, phát triển sản xuất an toàn, hữu cơ gắn với thị trường tiêu thụ. Toàn tỉnh hiện có hơn 2.340 ha chè hữu cơ, tập trung tại các vùng chè như Bản Liền, Phình Hồ, Sơn Lương, Văn Chấn. Sự chuyển hướng này cho thấy giá trị cây chè không chỉ ở sản lượng thu hoạch, mà ngày càng phụ thuộc vào phương thức canh tác, chất lượng sản phẩm và khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường.
Cùng với nâng cao chất lượng nguyên liệu, các cơ sở sản xuất, chế biến trong tỉnh đã phát triển nhiều dòng sản phẩm như trà xanh, trà đen, trà ô long, bạch trà, hồng trà. Đầu tư công nghệ, cải tiến mẫu mã, xây dựng thương hiệu và truy xuất nguồn gốc đang mở rộng khả năng tiếp cận người tiêu dùng. Tuy nhiên, đa dạng sản phẩm mới chỉ là bước đầu; điều quan trọng là tạo ra những sản phẩm có chất lượng ổn định, mẫu mã hấp dẫn và giá trị gia tăng cao.
Tại Hợp tác xã Suối Giàng, xã Văn Chấn, việc duy trì nguồn nguyên liệu và ổn định sản lượng là điều kiện quan trọng để phát triển thị trường. Ông Nguyễn Mạnh Linh - Phó Giám đốc hợp tác xã cho biết, lượng chè thu hoạch ở vụ cuối năm trước rất ít, nhưng năm nay nguồn cung cơ bản đáp ứng nhu cầu chế biến. Hợp tác xã đặt mục tiêu tiêu thụ từ 2 - 3 tấn chè và đến thời điểm chia sẻ đã hoàn thành khoảng 70% kế hoạch.
Dù chè Lào Cai đã có mặt tại Trung Đông, châu Âu, Mỹ, Canada, Đài Loan (Trung Quốc) và Trung Quốc, hoạt động xuất khẩu vẫn bộc lộ hạn chế. Pakistan là thị trường thu mua lớn, nhưng giá trị xuất khẩu được phản ánh trong tài liệu chỉ khoảng 2 - 2,5 USD/kg, do sản phẩm chủ yếu là chè thô và nguyên liệu bán thành phẩm. Chủng loại còn hạn chế, mẫu mã chưa đủ sức hấp dẫn khiến chè Lào Cai chưa khai thác tương xứng tiềm năng.
Khoảng cách giữa tiềm năng và giá trị thực tế đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy xuất khẩu. Không chỉ quan tâm lượng hàng bán ra, ngành chè cần nâng giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm, cải thiện bao bì, phát triển thương hiệu và đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc. Đây là điều kiện để chè Lào Cai từng bước tiếp cận những thị trường “khó tính” như EU, Mỹ và Nhật Bản.
Trong khi yêu cầu nâng cao chất lượng ngày càng rõ, vùng nguyên liệu chè đang chịu sức ép từ sự chuyển đổi cây trồng. Tại một số xã vùng thấp, người dân trồng xen quế và cây ăn quả với mật độ dày vào nương chè, khiến diện tích chè bị thu hẹp. Khoảng 10% diện tích chè tại một số địa phương được phản ánh đang trong tình trạng kém chăm sóc, năng suất thấp.
Đây không chỉ là câu chuyện thay đổi cơ cấu cây trồng. Khi nương chè suy giảm năng suất, người dân mất đi nguồn thu ổn định, còn doanh nghiệp và hợp tác xã đứng trước nguy cơ thiếu nguyên liệu đạt chất lượng. Nếu không có giải pháp phù hợp, việc khôi phục vùng chè sẽ tốn thêm thời gian và chi phí.
Ông Nguyễn Trường Sơn - Giám đốc Công ty TNHH Minh Phương, xã Thượng Bằng La cho biết, giá thu mua chè thay đổi theo từng thời điểm và hợp đồng xuất khẩu. Có thời điểm giá đạt 30.000 đồng/kg, khi thị trường thuận lợi có thể tăng lên 31.000 - 32.000 đồng/kg. Theo ông, khó khăn hiện nay là người dân thiếu chăm sóc khiến chất lượng và sản lượng chè không tăng.
Chi phí vận chuyển cũng ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Theo ông Lào Duy Tiến, thôn Bản Xá, xã Liên Sơn, trên địa bàn không có đơn vị bao tiêu, trong khi chi phí vận chuyển cao. Đầu ra thiếu ổn định, chi phí lưu thông lớn khiến lợi nhuận giảm, từ đó, việc đầu tư chăm sóc chè không được quan tâm.
Vì vậy, giữ vùng nguyên liệu không thể chỉ dừng ở vận động người dân duy trì diện tích. Điều quan trọng là tạo ra lợi ích kinh tế đủ rõ để người trồng chè yên tâm đầu tư. Liên kết bao tiêu, hỗ trợ kỹ thuật, tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn và giảm chi phí trung gian cần được chú trọng. Những diện tích chè già cỗi, năng suất thấp cũng cần được đánh giá để có phương án cải tạo hoặc chuyển đổi phù hợp, tránh thu hẹp vùng chè tự phát.
Lào Cai có lợi thế về diện tích, điều kiện sinh thái và những vùng chè đặc sản. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên chỉ chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế khi được kết nối với công nghệ chế biến, năng lực thị trường và tổ chức sản xuất chuyên nghiệp. Các địa phương cần phát triển vùng nguyên liệu phù hợp với điều kiện sinh thái, duy trì quy trình sản xuất hữu cơ thực chất và nâng vai trò của hợp tác xã trong liên kết hộ trồng chè với doanh nghiệp. Cùng với đó, doanh nghiệp cần đầu tư chế biến sâu, cải tiến mẫu mã, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm phù hợp từng phân khúc khách hàng.
Với chè đặc sản, giá trị còn ở câu chuyện vùng đất, tri thức canh tác và bản sắc văn hóa gắn với sản phẩm. Đây là lợi thế để chè Lào Cai tạo sự khác biệt, thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Cây chè đã tạo dựng vị thế trong nông nghiệp địa phương, nhưng chặng đường phía trước đòi hỏi tư duy phát triển mới: không chỉ làm ra nhiều chè hơn, mà phải nâng chất lượng, tăng giá trị và bảo đảm lợi ích hài hòa trong chuỗi sản xuất. Khi vùng nguyên liệu được giữ vững, người dân có động lực đầu tư và doanh nghiệp nâng cao năng lực chế biến, cây chè sẽ tiếp tục là trụ cột sinh kế, mở rộng dư địa phát triển kinh tế nông thôn bền vững.
