Thực trạng vùng sắn Văn Yên
Những ngày cuối tháng 3, chúng tôi về huyện Văn Yên. Như thường lệ, vào những năm giá sắn ổn định thì đây đã là thời điểm người dân tất bật thu dọn thực bì và tiến hành trồng vụ sắn của năm mới. Tuy nhiên, hiện nay chưa nói trồng mới mà còn nhiều diện tích sắn ở các địa phương vẫn chưa thu hoạch xong.
Có thể thấy, nguyên nhân do ảnh hưởng của bệnh thối củ, năng suất thấp, giá sắn tươi giảm một nửa so với vụ trước, lợi nhuận bà con thu được chẳng đáng là bao sau khi trừ chi phí đầu tư, nên người dân đã không còn mặn mà với sắn. Theo tìm hiểu của chúng tôi thì Lâm Giang là địa phương hiện có diện tích canh tác sắn lớn nhất huyện.
Năm 2024, toàn xã trồng 600 ha và đến hiện tại người dân mới thu hoạch xong khoảng hơn 70% diện tích. Theo nhiều người dân địa phương, năm 2023 giá sắn củ tăng cao, trung bình từ 3.000 - 3.200 đồng/kg nên mọi người tích cực thu hoạch từ trước tết Nguyên đán và Nhà máy thì hoạt động hết công suất để tiêu thụ nguyên liệu cho bà con. Sang xuân, cơ bản các diện tích đã thu hoạch xong và người dân lại đua nhau dọn thực bì, cuốc hố trồng vụ sắn mới.
Tuy nhiên, năm 2024 tình trạng nấm, bệnh thối củ ở sắn lại càng nhiều, năng suất thấp và nếu như trước đây năng suất đạt từ 16 - 20 tấn/ha thì nay chỉ đạt trung bình 10 tấn/ha. Đã mất mùa, giá sắn tụt mạnh nên mỗi héc -ta sắn sau khi trừ chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuê nhân công thu hoạch, vận chuyển... người trồng được chưa đến 10 triệu đồng.
Châu Quế Thượng là địa phương có diện tích trồng sắn rộng thứ nhì huyện với 500 ha và bệnh thối củ, giá sắn thấp đã ảnh hưởng không nhỏ tới thu nhập, tiến độ thu hoạch và tâm lý của người trồng.
Ông Tráng A Dê, thôn Ao Ếch, xã Châu Quế Thượng cho hay: "Gia đình tôi mặc dù nhà có xe để vận chuyển nhưng do sắn giá thấp quá, không ổn định, dù có lúc nhích lên được tý nhưng mình ở xa nhà máy, đường sá không thuận lợi nên chưa kịp nhổ thì giá sắn đã tụt rồi... Bởi vậy, đến hiện tại, gia đình tôi vẫn còn khoảng 6 xe sắn (khoảng 7 tấn/xe) chưa thu hoạch, nhưng hiện tại giá sắn củ tươi tại Nhà máy chỉ khoảng 1.300 đồng/kg. Nếu không thu thì còn một đống nợ tiền phân bón lấy từ đầu năm, tiền thuê nhân lực trồng, làm cỏ, mà thu hoạch cũng chỉ hòa vốn đầu tư, thậm chí còn lỗ...”.
Xã Châu Quế Thượng vẫn còn nhiều diện tích sắn chưa được thu hoạch.
Nguyên nhân và những tồn tại
Sau hơn 2 thập niên gắn bó với cây sắn, người dân Văn Yên cũng đã quen thuộc với "mê hồn trận” được mùa, rớt giá; thậm chí, mất mùa, rớt giá và niên vụ năm 2024 - 2025 là một minh chứng rõ ràng nhất cho đường parabol về sự biến động của cây sắn những năm qua. Ngoài giá cả, những năm gần đây, tình trạng cây sắn nhiễm bệnh thối củ làm giảm năng suất diễn ra ngày càng nhiều, dẫn đến phần lớn người dân chán nản, quay lưng với loại cây trồng này. Theo số liệu của huyện Văn Yên, năm 2024, toàn huyện chỉ còn 4.200 ha sắn, giảm hơn 1.000 ha so với năm 2019 và chỉ bằng 40% so với thời điểm những năm 2010 - 2013 với hơn 10.000 ha.
Ông Nguyễn Thành Nam - Chủ tịch UBND xã Đông Cuông chia sẻ: "Là địa phương có nhà máy chế biến sắn đóng trên địa bàn nhưng gần chục năm trở lại đây, do giá sắn thấp và biến đổi thất thường nên người dân đã chủ động chuyển đất sang trồng cây lâm nghiệp. Ngoài ra, sắn là loại cây trồng khá hại đất, dẫn đến đất bị bạc màu nhanh; phần vì cách canh tác của người dân lạm dụng thuốc trừ cỏ liên tục nhiều năm, rồi sử dụng một loại giống liên tục qua nhiều năm, dẫn đến bị thoái hoá... khiến nấm bệnh hoành hành, nhất là bệnh thối củ, ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng, chất lượng sắn. Từ đó, người dân đã không còn mặn mà với cây sắn nữa. Các diện tích trước đây trồng sắn chuyên canh, nay bà con đã chuyển dần sang trồng xen canh với cây lâm nghiệp. Theo đó, diện tích sắn của xã đã giảm mạnh từ hơn 300 ha xuống chỉ còn gần 100 ha hiện nay”.
Là đơn vị trực tiếp thu mua sắn từ người dân, rồi lại trực tiếp xuất khẩu sản phẩm tinh bột sắn ra nước ngoài nên lãnh đạo Nhà máy Sắn Văn Yên hiểu hơn ai hết về nguyên nhân giá sắn thất thường hằng năm.
Ông Phạm Đình Long - Phó Giám đốc Nhà máy Sắn Văn Yên trao đổi: "Sản phẩm tinh bột sắn của Nhà máy xuất khẩu chủ yếu thị trường Trung Quốc nên giá cả do Trung Quốc độc quyền quyết định và Nhà máy cũng bị phụ thuộc. Riêng niên vụ năm nay, ngoài giá xuất khẩu tinh bột sắn thấp, giảm tới 50% so với năm trước thì thuế quan còn bị đội từ 4% lên 13%, kéo theo giá thu mua nguyên liệu đầu vào của Nhà máy giảm theo. Từ thực tế đó, mặc dù chúng tôi rất hiểu và thông cảm cho người dân, nhưng chỉ là doanh nghiệp, chúng tôi cũng không thể làm được gì hơn. Hiện nay, một số nhà máy sắn ở các tỉnh khác đã đóng cửa, không thu mua nữa vì sản phẩm làm ra không bán được, nhưng riêng Nhà máy Sắn Văn Yên vẫn thu mua cho bà con đến hết tháng 3 hoặc sang tháng 4, nếu bà con còn sắn”.
Cần có giải pháp bền vững
Để cho cây sắn phát triển ổn định, bền vững, giúp cho người dân tăng thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống, để Nhà máy yên tâm sản xuất, cần có những giải pháp quyết liệt và hiệu quả hơn.
Ông Phạm Trung Kiên - Phó Chủ tịch UBND huyện Văn Yên cho biết: "Để cây sắn phát triển bền vững trong những năm tới, huyện có kế hoạch chỉ đạo Phòng Nông nghiệp và Môi trường, Trung tâm Dịch vụ, Hỗ trợ phát triển nông nghiệp phối hợp với các chuyên gia nghiên cứu đưa vào sản xuất những giống sắn có năng suất, chất lượng cao, có khả năng kháng các nấm bệnh, nhất là bệnh thối củ; rà soát, quy hoạch vùng sản xuất để giữ ổn định diện tích sắn chuyên canh; áp dụng các quy trình canh tác bền vững, chống thoái hóa, xói mòn, rửa trôi đất, nâng cao năng suất, chất lượng sắn để duy trì nguồn nguyên liệu cho Nhà máy chế biến hoạt động ổn định. Bên cạnh đó, Nhà máy Sắn Văn Yên cũng đã triển khai hỗ trợ người dân phân hữu cơ vi sinh ủ bằng vỏ sắn của Nhà máy với chế phẩm men vi sinh để cải tạo cho đất tơi xốp, độ ẩm cao, nâng cao năng suất, chất lượng tinh bột và bảo vệ môi trường sinh thái”.
Trước mắt, năm 2025, huyện Văn Yên chỉ đạo các địa phương thực hiện canh tác 1.000 ha sắn bền vững; vận động nhân dân sử dụng các giống sắn KM 21 -12, BK, SA06 vì có thời gian sinh trưởng trung bình, cho năng suất cao, chống chịu sâu bệnh tốt; liên kết sản xuất chặt chẽ theo chuỗi giá trị, áp dụng đồng bộ giải pháp canh tác sắn bền vững trên đất dốc... Về lâu dài, huyện xây dựng mối liên kết chặt chẽ, thống nhất giữa nông dân với Nhà máy Sắn Văn Yên bằng việc tăng cường hỗ trợ giống, các biện pháp canh tác, nhất là vấn đề liên kết theo chuỗi giá trị bằng hợp đồng, bảo đảm ổn định giá thu mua cho người trồng sắn để người dân yên tâm đầu tư thâm canh.
Đồng thời, đưa vào trồng phổ biến giống sắn BK và SA06 (giống sắn mới được Trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên kết hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây có củ thuộc Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm nghiên cứu và chọn tạo) đã qua trồng khảo nghiệm cho năng suất củ tươi đạt 47 tấn/ha, kháng nấm bệnh tốt; tăng cường thu hút đầu tư, mở rộng thị trường, phá thế độc quyền và đa dạng các sản phẩm chế biến từ sắn củ tươi, sắn lát khô, tinh bột... nâng cao giá trị, thu nhập cho người trồng sắn và doanh nghiệp chế biến để phát triển bền vững ngành hàng sắn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Chia tay Văn Yên, chúng tôi tin tưởng với sự quan tâm của các cấp, các ngành, những quyết sách, chiến lược phù hợp với bối cảnh thực tế hiện nay sẽ sớm phát huy được ưu thế, khắc phục các hạn chế còn tồn tại những năm qua của cây sắn, để sắn Văn Yên tiếp tục giữ vững trai trò, vị thế là cây nông nghiệp xóa đói, giảm nghèo bền vững cho người dân.
A Mua
