Đường giao thông nông thôn dang dở
Tuyến đường Khe Ngang, xã Hưng Khánh kết nối với thôn Phương Đạo 3, xã Lương Thịnh là một trong những công trình được người dân kỳ vọng nhiều nhất. Tuyến đường dài hơn 1,4 km không chỉ đáp ứng nhu cầu đi lại mà còn giữ vai trò quan trọng trong vận chuyển quế, măng và các loại nông sản của người dân trong khu vực.
Ngày ra quân làm đường, hàng chục hộ dân đã tích cực tham gia san gạt mặt bằng, vận chuyển vật liệu và hiến đất mở rộng tuyến, ai nấy đều rất phấn khởi. Theo kế hoạch, công trình dự kiến hoàn thành trong khoảng 20 ngày. Tuy nhiên, sau hơn nửa tháng triển khai, tuyến đường mới thi công được khoảng 100 m thì phải tạm dừng do chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư theo quy định mới.
Ông Lương Ngọc Tấn - Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Khe Ngang cho biết: “Người dân rất mong tuyến đường sớm được hoàn thành, bởi đây là trục giao thông chính phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Hằng ngày có nhiều học sinh qua lại đi học, xe tải vào thu mua quế, măng nhưng hiện nay đường dang dở nên đi lại rất khó khăn. Người dân nhiều lần kiến nghị mong tuyến đường được tiếp tục triển khai thi công”.
Không riêng xã Hưng Khánh, tình trạng tương tự đang diễn ra tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh. Sau lễ phát động ra quân làm đường giao thông nông thôn, nhiều xã đã phải tạm dừng thi công hoặc triển khai cầm chừng do chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện thực hiện theo cơ chế mới.
Theo các địa phương, trước đây việc làm đường giao thông nông thôn chủ yếu được triển khai theo cơ chế đặc thù, trong đó Nhà nước hỗ trợ xi măng, người dân hiến đất, đóng góp ngày công và trực tiếp tham gia thi công. Cách làm này phù hợp với điều kiện khu vực miền núi, vừa giúp tiết kiệm chi phí, vừa phát huy vai trò chủ thể của người dân.
Tuy nhiên hiện nay, các công trình phải thực hiện đầy đủ quy trình đầu tư công theo Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu và các quy định liên quan, từ khảo sát, thiết kế, lập dự toán đến lựa chọn nhà thầu, nghiệm thu và thanh quyết toán. Chính sự thay đổi này đang khiến nhiều địa phương lúng túng.
“Nút thắt” từ cơ chế và nguồn lực
Ngày 29/4, Sở Xây dựng và Sở Tài chính tỉnh Lào Cai đã ban hành Công văn số 2212 hướng dẫn thực hiện xây dựng đường giao thông trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030 theo Nghị quyết số 22 của HĐND tỉnh.
Theo hướng dẫn, các công trình giao thông nông thôn phải thực hiện đầy đủ các bước khảo sát, thiết kế, lập hồ sơ kinh tế - kỹ thuật, lựa chọn nhà thầu và thực hiện thanh quyết toán theo quy định.
Tuy nhiên, nhiều xã cho rằng việc áp dụng quy trình đầu tư như các công trình xây dựng thông thường là chưa phù hợp với thực tế các tuyến đường nhỏ, phân tán ở vùng nông thôn, miền núi.
Nếu thực hiện theo đầu tư công thì bắt buộc phải lập báo cáo kinh tế - kỹ thuật, thuê đơn vị khảo sát, thiết kế, lựa chọn nhà thầu và thực hiện các loại thuế theo quy định. Trong khi đó, năng lực chuyên môn của cán bộ cấp xã còn hạn chế nên việc triển khai rất lúng túng. Khó khăn lớn nhất hiện nay là phần đối ứng của người dân quá cao so với khả năng thực tế. Với nhiều tuyến đường, mặc dù người dân rất đồng thuận nhưng khi tính toán tổng mức đầu tư và phần đối ứng thì không thể tiếp tục triển khai.
Ngoài ra, mức hỗ trợ khảo sát, thiết kế và giám sát hiện chỉ khoảng 10 triệu đồng/km cũng được đánh giá là quá thấp so với điều kiện thực tế miền núi.
Qua trao đổi với phóng viên, các địa phương cho rằng do đặc thù tỉnh miền núi, nhiều tuyến đường đi qua taluy dốc, nền đất yếu và thường xuyên chịu tác động của mưa lũ, nên công tác khảo sát, thiết kế gặp nhiều khó khăn, phức tạp hơn so với khu vực đồng bằng.
Bên cạnh đó, không ít xã còn vướng do chưa có cơ chế hỗ trợ lớp móng cấp phối cho các tuyến đường bê tông; trong khi nếu thiếu lớp móng đảm bảo kỹ thuật, mặt đường dễ xuống cấp, sụt lún sau thời gian ngắn đưa vào sử dụng.
Cùng với đó, giá vật liệu xây dựng như cát, đá, xi măng, nhiên liệu liên tục biến động tăng cao trong thời gian qua cũng khiến nhiều công trình phải điều chỉnh dự toán, ảnh hưởng đến tiến độ lựa chọn nhà thầu và thi công.
Nguy cơ chậm tiến độ giải ngân
Không chỉ khó khăn trong thi công, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công cho các công trình giao thông nông thôn hiện nay cũng đang rất chậm.
Theo thống kê, hiện toàn tỉnh còn 87 xã chưa thực hiện giải ngân nguồn vốn được giao. Nhiều địa phương như Thác Bà, Yên Thành, Cảm Nhân, Bảo Ái, Quy Mông, Trấn Yên, Việt Hồng, Lương Thịnh… trong 4 tháng đầu năm 2026 có tỷ lệ giải ngân bằng 0%. Nguyên nhân chủ yếu do các địa phương chưa hoàn thiện được hồ sơ đầu tư theo quy định mới.
Nếu những khó khăn hiện nay không sớm được tháo gỡ, mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 80% tuyến đường giao thông nông thôn được kiên cố hóa, bảo đảm đi lại thuận lợi quanh năm sẽ gặp nhiều thách thức. Từ thực tiễn triển khai, nhiều địa phương kiến nghị tỉnh sớm nghiên cứu ban hành cơ chế đặc thù phù hợp với điều kiện miền núi. Trong đó, các xã đề xuất cho phép giao khoán trực tiếp cho cộng đồng dân cư hoặc các tổ, đội thi công tại địa phương, thay vì bắt buộc đấu thầu qua doanh nghiệp như hiện nay.
Đối với các tuyến đường nhỏ ở vùng sâu, vùng xa, việc yêu cầu nhà thầu chuyên nghiệp đưa máy móc lên thi công thường có chi phí rất cao. Trong khi đó, người dân địa phương có lao động và vật liệu tại chỗ. Vì vậy cần có cơ chế cho phép thanh toán cho tổ, đội địa phương hoặc người dân khi có đầy đủ khối lượng, chất lượng và giám sát cộng đồng - ông Tạ Quang Công, Chủ tịch UBND xã Bảo Ái cho biết.
Ông Phạm Văn Hiền – Chủ tịch UBND xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai cho rằng: Cần nâng mức hỗ trợ chi phí khảo sát, thiết kế, giám sát hiện tại từ 10 triệu đồng lên khoảng 30 triệu đồng/km để phù hợp với điều kiện thực tế miền núi. Xem xét có cơ chế hỗ trợ đối ứng những nội dung về nhân công, cấp phối, chi phí lu nèn, chi phí xây dựng đầu cống thoát nước.
Bên cạnh đó, nhiều xã mong muốn tỉnh sớm ban hành bảng giá vật liệu xây dựng sát với thực tế thị trường và có hướng dẫn cụ thể hơn về quy trình triển khai để cơ sở thuận lợi thực hiện.
Ông Tăng Kết Dư - Phó Chủ tịch UBND xã Lục Yên, chia sẻ: Tôi mong tỉnh sớm có những hướng dẫn cụ thể hơn trong quá trình tổ chức thực hiện. Cụ thể như là chủ đầu tư sẽ là cơ quan nào, hoặc là cơ quan nào sẽ là thẩm định hoặc cơ quan nào sẽ là đơn vị trực tiếp thực hiện”.
Gỡ “nút thắt” cho các địa phương
Trước những vướng mắc từ cơ sở, tỉnh Lào Cai đang chỉ đạo các sở, ngành liên quan rà soát, nghiên cứu giải pháp tháo gỡ phù hợp với điều kiện thực tế miền núi. Việc tuân thủ đúng quy định của pháp luật về đầu tư công là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm chất lượng công trình và quản lý chặt chẽ nguồn vốn Nhà nước. Đồng thời, tỉnh cũng đang xem xét các giải pháp linh hoạt, nhằm vừa bảo đảm đúng quy định, vừa phù hợp với thực tiễn triển khai tại cơ sở.
Ông Nguyễn Yên Hiền - Phó Giám đốc Sở Xây dựng cho biết: Trước mắt, Sở Xây dựng đang phối hợp với Sở Tài chính rà soát nguồn kinh phí để hỗ trợ thêm cho công tác tư vấn, kiểm tra, giám sát và một số hạng mục còn thiếu trong các dự án hiện nay. Đối với những hạng mục chưa có trong dự án, tỉnh sẽ nghiên cứu để bổ sung hỗ trợ, như phần móng đường, hệ thống cầu, cống và các hạng mục phụ trợ khác. Song song với đó, tỉnh cũng đang xem xét 2 hướng triển khai. Thứ nhất, tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành nhưng có điều chỉnh phù hợp với thực tế cơ sở. Thứ hai, nghiên cứu lồng ghép với các chương trình mục tiêu quốc gia để thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện. Nếu triển khai hoàn toàn theo quy trình đầu tư công thì thủ tục, trình tự sẽ rất chặt chẽ, việc kiểm tra vật liệu, hồ sơ kỹ thuật và các bước nghiệm thu cũng phức tạp hơn. Vì vậy, tỉnh đang tính toán phương án phù hợp để vừa đảm bảo quy định, vừa tạo thuận lợi cho cơ sở trong triển khai thực hiện”.
Phát triển giao thông nông thôn không chỉ là hoàn thiện hạ tầng mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững cho khu vực miền núi. Vì vậy, tháo gỡ những “điểm nghẽn” về cơ chế, nguồn lực và thủ tục đang là yêu cầu cấp thiết để những tuyến đường vùng cao sớm được nối dài, đáp ứng niềm mong mỏi của người dân.
