LCĐT - Đầu năm 1941, Bác Hồ cùng đội quân, cán bộ cách mạng về nước qua ngả đường Cao Bằng. Nhưng từ những tư liệu mới phát hiện, ngay từ tháng 6/1940, Bác đã có dự định về nước lãnh đạo cách mạng qua tuyến đường sắt Côn Minh - Lào Cai.
Dựa theo nhiều hồi ký của các đồng chí hoạt động cùng với Bác, các hồ sơ nghiên cứu của Viện Lịch sử Đảng, Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, cùng với tài liệu từ các đợt điền dã, khảo sát ở Vân Nam, chúng tôi dựng lại kế hoạch chuẩn bị về nước của Bác Hồ qua đường sắt Côn Minh - Lào Cai.
 |
| Ga Chỉ Thôn hôm nay. Ảnh: Phạm Vũ Sơn |
Đầu năm 1940, Bác Hồ đến Vân Nam hoạt động cách mạng. Tỉnh Vân Nam vào thời gian này có hơn 1 vạn Việt kiều sống ở Côn Minh và các ga xe lửa trên đường sắt Côn Minh - Lào Cai. Mỗi ga có một khu tập thể công nhân đường sắt, có một đền thờ mẫu và lũy tre bao quanh.
Đời sống Việt kiều khó khăn nhưng nhân dân giàu lòng yêu nước. Năm 1935, Đảng Cộng sản Đông Dương quyết định thành lập Chi bộ Vân Quý gồm các đồng chí Trần Quốc Kính, Bùi Đức Minh, Lê Tùng Sơn. Chi bộ Đảng xây dựng cơ sở quần chúng, lập hội chống Nhật cứu quốc, Hội Giải phóng; tổ chức chuẩn bị đình công lớn trên toàn tuyến đường sắt. Trung ương Đảng ta cũng thành lập Ban Hải ngoại quốc tế gồm các đồng chí: Phùng Chí Kiên, Vũ Anh (Trịnh Đông Hải), Bùi Thanh Bình (Bùi Đức Minh)… làm nhiệm vụ liên lạc giữa Trung ương Đảng và các cơ sở cách mạng ở nước ngoài.
Côn Minh vừa qua mùa đông giá lạnh đã bước vào mùa xuân ấm áp, khắp thành phố nở bừng muôn sắc hoa. Kiều bào ta ở Côn Minh cũng hồ hởi tham gia các đoàn thể cách mạng. Trung ương Đảng yêu cầu cơ sở đảng ở Côn Minh tăng cường bắt liên lạc với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Sau thời gian dài nghiên cứu tình hình, cuối tháng 2/1940, Bác Hồ đã đến Côn Minh gặp gỡ Ban Hải ngoại quốc tế. Từ đó, Bác nắm tình hình, định hướng phương thức hoạt động trong phong trào cách mạng ở Vân Nam. Bác chỉ đạo các đồng chí ở Ban Hải ngoại quốc tế tổ chức, củng cố, xây dựng các cơ sở cách mạng, đoàn thể yêu nước trong đội ngũ công nhân dọc tuyến đường sắt Côn Minh - Lào Cai. Hầu hết các ga chính trên tuyến đường sắt Côn Minh - Lào Cai xây dựng được các chi bộ Đảng hoặc tổ chức yêu nước của Việt kiều.
Nhằm tập hợp nhân dân, tăng cường hướng dẫn mục tiêu, nhiệm vụ cách mạng, cơ sở đảng ta ở Côn Minh đã xuất bản tờ báo mang tên “ĐT”. “ĐT” có thể được hiểu là “đánh tây”, cũng có thể hiểu là “đấu tranh”. Bác Hồ thường xuyên viết bài đăng báo, hướng dẫn cán bộ cách viết nội dung các bài báo dễ hiểu nhất tới quần chúng. Tờ báo được cung cấp cho các cơ sở đảng dọc tuyến đường sắt Côn Minh - Lào Cai. Báo còn được chuyển qua Trùng Khánh đến các tỉnh vùng Hoa Nam, Trung Quốc và một số địa phương ở Việt Nam. Bác nghiên cứu tình hình, dự định xây dựng con đường liên lạc, cơ sở cách mạng qua hệ thống đường sắt. Một số nhà ga xe lửa có đông công nhân Việt Nam đã xây dựng được chi bộ đảng, các đoàn thể quần chúng. Tháng 4/1940, Bác đề ra kế hoạch đi kiểm tra, tập huấn cho các cơ sở đảng dọc tuyến đường sắt Côn Minh - Lào Cai, cùng đi với Bác có đồng chí Phùng Chí Kiên.
 |
| Nơi ở của Bác Hồ thời kỳ hoạt động cách mạng tại Côn Minh. |
Bác đến ga Xì Xuyên (ga Chỉ Thôn) vào trung tuần tháng 4 năm 1940. Bác Hồ ở trong ngôi nhà của đồng chí Hoàng Quang Bình - Bí thư Chi bộ Đảng ở Chỉ Thôn. Ngôi nhà Bác ở là ngôi nhà kiểu cổ, xây dựng từ thời nhà Thanh, Bác ở trên gác. Trước cửa ngôi nhà đó là hiệu “Cắt tóc bình dân” của đồng chí Hoàng Quang Bình. Hằng ngày, công nhân Việt Nam, người dân nghèo Trung Quốc đến cắt tóc. Bác đóng vai một người trong nước sang tìm việc làm. Bác đã lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của người dân. Buổi tối, Bác Hồ và đồng chí Phùng Chí Kiên mở các lớp tập huấn cho chi bộ Đảng, các tổ chức yêu nước tại Chỉ Thôn. Bác sống giản dị, luôn quan tâm, giúp đỡ mọi người nên được nhân dân ở đây yêu quý, trân trọng
Ngày 14/5/1940, phát xít Nhật cho máy bay ném bom phá hủy cầu xe lửa ở phía dưới ga Bích Sắc (Pi Sơ Chai - Bích Sắc Chại). Trong số đông người chết và bị thương có hơn 20 Việt kiều. Tội ác của phát xít Nhật càng gây nên sự phản kháng của người dân ở Chỉ Thôn và toàn tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Hồi ký của đồng chí Lê Tùng Sơn có viết: “Giữa những ngày khó quên ấy, cụ Trần (Bí danh của Bác Hồ khi hoạt động tại Côn Minh năm 1940) với dáng đi nhanh nhẹn mà vững chãi, bước trên các lối mòn phủ dày xỉ than, bụi than cám, lần lượt tới chia buồn, an ủi các gia đình Việt kiều có người thân bị nạn. Bằng lời lẽ chân tình, dễ hiểu, cụ khuyên bảo bà con cố gắng làm sao biến thương đau thành sức mạnh, căm thù, đoàn kết chặt chẽ với nhân dân nước bạn, đồng tâm hiệp lực đánh Nhật để trả thù cho người bị nạn.
Cảm động trước tấm thịnh tình càng gần càng thân, càng thân càng quý của cụ Trần, bà con bảo nhau cố mời bằng được cụ Trần tới tham dự buổi lễ cầu hồn của những người đã mất thì buổi lễ mới thêm phần trọng thể. Bởi vì cụ Trần là người có phong thái ung dung, chững chạc, nhân hậu của bậc nho sĩ, lại là người học rộng, thông hiểu nhiều đường lễ nghi, chữ nghĩa”.
Trong ngôi đền thờ Mẫu vào một buổi tối giữa tháng Năm, nhân dịp lễ cầu siêu, Bác Hồ và đồng chí Phùng Chí Kiên đã tuyên truyền cách mạng tới đồng bào ga Chỉ Thôn. Mở đầu buổi lễ đó, Bác đánh 3 hồi trống lớn, đồng chí Phùng Chí Kiên đánh tiếp 3 hồi trống con. Bác đã cất cao giọng đọc bi thương, sâu lắng:
Nam mô Phật tổ Như Lai
Chúng sinh nheo nhóc dưới trời Tây phương
Trăm tầng áp bức thảm thương
Thân gầy như củi, xác nhường thây ma
Đâu là phúc đẳng hà sa?
Đâu là cõi Phật, đâu là cảnh Tiên?
…
Nam mô Bồ tát Tế tôn
Tiếp dẫn linh hồn về Mạc Tư Khoa
Đấy là phúc đẳng, hà sa
Đấy là hạnh phúc, đấy là thần tiên.
…
Quân cướp Nhật thật là tàn ác
Vừa rồi đây oanh tạc Pi-sơ-chai
Kiều bào mấy chục mạng người
Thây tan thịt nát quê người thảm thê
Khóc than cũng khôn bề cứu sống
Phải đứng lên như đấng Thiên vương
Thù nhà nợ nước đôi đường
Đã vì người chết, càng thương giống nòi
Đừng tin vào số mệnh trời
Mà do quân Nhật giết người gây nên
Hồn ơi, hồn có linh thiêng
Hãy cùng người sống báo đền nước non
Người còn thì nước phải còn…
Đêm cầu siêu là một sự kiện quan trọng thức tỉnh tinh thần yêu nước đối với Việt kiều và nhân dân ở vùng Chỉ Thôn, huyện Mông Tự, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc . Trở về Côn Minh, Bác Hồ triệu tập Ban Hải ngoại quốc tế họp để nghe Bác báo cáo tình hình cơ sở cách mạng dọc đường xe lửa Côn Minh - Lào Cai. Bác cũng dự định Bác cùng một số đồng chí đảng viên sẽ về nước bằng đường xe lửa Côn Minh - Lào Cai qua các ga Nghi Lương, Khai Viễn, Bích Sắc, Chỉ Thôn, Hà Khẩu. Bác phái đồng chí Bùi Thanh Bình (phụ trách công tác liên lạc của Trung ương Đảng ta với Ban Hải ngoại quốc tế) về Hà Khẩu nắm tình hình trong nước và cơ sở cách mạng vùng Hà Khẩu, Lào Cai. Thị trấn Hà Khẩu sát biên giới Việt Nam - Trung Quốc cũng là nơi có đông kiều bào ta sinh sống. Ở nơi đây, đồng chí Bùi Thanh Bình đã xây dựng được một số cơ sở cách mạng. Cơ sở cách mạng cũng được xây dựng trong đội ngũ công nhân hỏa xa Hải Phòng - Lào Cai - Côn Minh. Nhờ có đường dây cách mạng này, đồng chí Bùi Thanh Bình đã đưa được một số cán bộ trong nước đến Côn Minh. Đặc biệt, trong tháng 5/1940, đồng chí Bùi Thanh Bình đã đưa các đồng chí Lâm Bá Kiệt (Phạm Văn Đồng), Dương Hoài Nam (Võ Nguyên Giáp) từ Hà Nội đến ga Phố Mới, Lào Cai. Từ đây, các đồng chí được cơ sở cách mạng của ta ở Hà Khẩu đưa thuyền vượt sông Nậm Thi sang Trung Quốc.
 |
| Ngôi nhà gỗ số 39, phố Chỉ Thôn, nơi Bác Hồ đã ở năm 1940. Ảnh: Phạm Vũ sơn |
Như vậy, con đường về nước qua cửa khẩu Lào Cai đã định hình nhưng rất tiếc đến ngày 20/6/1940, phát xít Đức tấn công Paris, tuyến đường liên lạc giữa Trung ương Đảng ta và cơ sở cách mạng tại Vân Nam bị ách tắc. Bác Hồ và các đồng chí cách mạng về nước qua ngả Tĩnh Tây, Cao Bằng. Dù con đường về nước qua Hà Khẩu - Lào Cai không thành nhưng các cơ sở yêu nước tại Nghi Lương, Khai Viễn, Bích Sắc, Chỉ Thôn, Hà Khẩu vẫn duy trì hoạt động, trở thành điểm sáng trong phong trào cách mạng Việt Nam.
