Theo ông Phạm Tiến Thịnh, kiểm lâm viên phụ trách địa bàn với nhiều năm nghiên cứu về cây thuốc bản địa, khu vực Nà Hẩu cho biết, nơi đây có hàng trăm loài thực vật có giá trị dược liệu. Trong số đó có nhiều loài thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm như Lan kim tuyến, Hoàng liên, Hoàng đằng, Thất diệp nhất chi hoa, Hoàng tinh… Đây đều là những loài được ghi nhận trong Sách đỏ, cần được quản lý và bảo vệ nghiêm ngặt.
Không chỉ sở hữu nhiều loài quý hiếm, hệ thực vật nơi đây còn đặc biệt phong phú với các cây thuốc phổ biến nhưng có giá trị sử dụng cao trong đời sống. Có thể kể đến như trầu rừng, dây đau xương, dây chìa vôi, dây gắm hay bướm bạc. Những loài cây này từ lâu đã trở thành thành phần quen thuộc trong các bài thuốc y học cổ truyền của đồng bào Dao và Mông và được dùng trong điều trị các bệnh về xương khớp, bệnh ngoài da hoặc sử dụng trong các bài thuốc tắm truyền thống.
Theo chân cán bộ kiểm lâm địa bàn, chỉ trong thời gian ngắn dưới tán rừng Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu, chúng tôi đã ghi nhận và thu thập được hàng chục loài dược liệu có giá trị. Điều này cho thấy tiềm năng dược liệu của Nà Hẩu không chỉ thể hiện ở số lượng phong phú, mà còn ở mức độ đa dạng sinh học cao và khả năng ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn.
Trước đây, việc sử dụng cây thuốc chủ yếu dựa vào tri thức truyền khẩu. Người dân được truyền “nghề” từ ông bà, cha mẹ, theo cách cầm tay chỉ việc khi lên rừng hái thuốc. Những bài thuốc chữa đau dạ dày, xương khớp, gãy xương hay chăm sóc phụ nữ sau sinh… được lưu truyền như một phần của đời sống văn hóa.
Bà Đào Thị Dương Trinh, người dân địa phương chia sẻ: “Gia đình tôi sử dụng thuốc nam từ nhiều đời, ban đầu chỉ để chữa bệnh trong nhà. Sau khi thấy hiệu quả rõ rệt, tôi đã chủ động thu hái, mang về trồng quanh vườn và chế biến thành các sản phẩm phục vụ khách du lịch. Nhiều du khách đến đây rất thích nước dược thảo, thậm chí còn xin mang về sử dụng”.
Bà Lý Thị Tùng, người dân địa phương, cho biết gia đình bà gìn giữ và sử dụng cây thuốc nam từ nhiều đời. “Ban đầu chỉ dùng chữa bệnh trong nhà, nhưng thấy hiệu quả, tôi chủ động mang về trồng quanh vườn, vừa tiện sử dụng, vừa có thể chia sẻ cho bà con và du khách”, bà Tùng chia sẻ.
Từ những hộ gia đình như bà Trinh, bà Tùng, mô hình “vườn thuốc nam cộng đồng” dần hình thành. Người dân không chỉ sử dụng mà còn biết cách nhân giống, bảo tồn và chia sẻ tri thức cho thế hệ sau. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ bảo tồn thụ động sang chủ động giữ gìn.
Đặc biệt, để duy trì nguồn dược liệu lâu dài, hạn chế nguy cơ suy giảm, cạn kiệt tài nguyên nếu khai thác theo hướng triệt để, địa phương đã chú trọng công tác tuyên truyền và định hướng người dân khai thác dược liệu theo hướng bền vững, trong đó không khai thác tận diệt, ưu tiên thu hái những bộ phận có khả năng tái sinh và kết hợp với việc nhân giống ngay tại chỗ.
Các loài quý hiếm được khuyến cáo không di thực tràn lan, mà cần có sự giám sát và hỗ trợ kỹ thuật từ cơ quan chuyên môn. Trong khi đó, các loài phổ biến như dây đau xương, dây chìa vôi, dây gắm… được khuyến khích đưa về trồng tại vườn nhà, vừa giảm áp lực lên rừng, vừa tạo nguồn nguyên liệu ổn định.
Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, việc phát triển dược liệu tại Nà Hẩu theo hướng hàng hóa, bài bản và bền vững vẫn đòi hỏi một chiến lược dài hạn với các cơ chế hỗ trợ cụ thể về vốn, chuyển giao kỹ thuật và xúc tiến thương mại. Trong đó, liên kết chặt chẽ giữa chính quyền, giới khoa học và người dân giữ vai trò then chốt. Đặc biệt, sự tham gia của các cơ sở nghiên cứu sẽ góp phần chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ nhân giống, canh tác đến sơ chế và bảo quản. Đây chính là nền tảng để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, nâng cao giá trị sản phẩm và từng bước hình thành thương hiệu dược liệu Nà Hẩu.
Từ những vườn thuốc nhỏ lẻ, mô hình đang mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững, từng bước vùng nguyên liệu tập trung, gắn với du lịch trải nghiệm. Du khách không chỉ tham quan, mà còn được tiếp cận với các bài thuốc dân tộc, trải nghiệm tắm lá, uống nước dược thảo những giá trị đặc trưng của văn hóa bản địa.
Bảo tồn tri thức cây thuốc bản địa không chỉ là vấn đề của quá khứ mà còn là yêu cầu cấp thiết cho hiện tại và tương lai. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu gia tăng và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, dược liệu tự nhiên đang trở thành nguồn tài nguyên mang tính chiến lược.
Từ thực tiễn Nà Hẩu có thể thấy, khi cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm, tri thức bản địa không chỉ được bảo tồn mà còn được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển. Những vườn thuốc dưới tán rừng hôm nay không chỉ là nơi ươm mầm dược liệu, mà còn là nơi nuôi dưỡng một hướng đi bền vững nơi con người sống hài hòa với thiên nhiên, và tri thức truyền thống tiếp tục được lan tỏa.
