Trong căn nhà khang trang giữa đồi quế, ông Cư A Chỉnh chậm rãi rót chén trà, ánh mắt hướng về những dãy núi xa xa như đang tìm lại ký ức của gần nửa thế kỷ trước.
“Ngày chúng tôi mới đến đây, khổ lắm!” - ông Chỉnh mở đầu câu chuyện.
Đầu năm 1979, khi chiến tranh biên giới phía Bắc nổ ra, nhiều hộ người Mông ở khu vực Si Ma Cai phải rời quê hương tìm nơi sinh sống. Sau nhiều ngày vượt núi, băng rừng, họ dừng chân tại vùng đất nay là thôn Trung Tâm, xã Mỏ Vàng.
Trước mắt họ khi ấy là những cánh rừng rậm rạp, lau lách um tùm, không điện, không đường, không nhà cửa. Ban đêm, tiếng thú rừng vọng từ các khe núi khiến nhiều người thấp thỏm, lo lắng. Nhưng so với sự bất ổn ở quê cũ, vùng đất này vẫn là nơi họ đặt niềm tin vào một cuộc sống bình yên hơn.
“Ngày ấy khổ lắm. Chúng tôi có hơn chục hộ, muốn có vài sào nương trồng ngô, trồng lúa phải đổi bằng biết bao ngày phát rừng, khai hoang. Cái đói, cái rét đeo bám quanh năm nhưng không ai nghĩ đến chuyện bỏ đi nơi khác” - ông Chỉnh nhớ lại.
Quyết tâm bám đất, bám rừng, những mái lán đầu tiên bằng tre, nứa và lá rừng được dựng lên. Ban ngày mọi người cùng khai hoang mở nương, tối đến quây quần bên bếp lửa sưởi ấm, động viên nhau vượt qua khó khăn. Chính ý chí bền bỉ ấy đã giúp họ từng bước ổn định cuộc sống trên vùng đất mới.
Những năm sau đó, đường sá được đầu tư xây dựng, điện lưới quốc gia kéo đến từng hộ dân, con em được đến trường. Tuy nhiên, cuộc sống vẫn chủ yếu dựa vào ngô, lúa nên cái nghèo vẫn đeo bám người dân nơi đây.
Cây quế mở lối làm giàu
Năm 2005, nhận thấy điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu ở Mỏ Vàng phù hợp với cây quế, cấp ủy, chính quyền địa phương đã vận động người dân mở rộng diện tích trồng quế, coi đây là cây trồng chủ lực để phát triển kinh tế.
Thời điểm ấy, với những người Mông quen trồng ngô, trồng lúa để có cái ăn từng vụ, việc đặt niềm tin vào loại cây phải chờ cả chục năm mới cho giá trị kinh tế không phải điều dễ dàng.
Nắm được tâm lý ấy, cán bộ xã Mỏ Vàng đã đưa bà con đi tham quan, học hỏi kinh nghiệm trồng quế của đồng bào Dao ở khu vực lân cận, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật và tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi. Nhìn những đồi quế xanh tốt của đồng bào Dao đã sinh sống lâu đời trên vùng đất này, nhiều hộ người dân tộc Mông bắt đầu thay đổi suy nghĩ.
Gia đình anh Ly A Pùa là một trong những hộ người Mông đầu tiên trồng quế ở thôn Trung Tâm. Khi ấy, gia đình anh được vay 30 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Văn Yên để mua 7.000 cây giống quế cùng chi phí phân bón, nhân công.
Không quản nắng mưa, anh gần như dành trọn thời gian trên các đồi quế. Trong thời gian chờ cây lớn, gia đình vẫn duy trì trồng ngô, lúa và chăn nuôi để có nguồn thu trang trải cuộc sống.
Sự cần cù rồi cũng được đền đáp. Năm 2012, lứa quế đầu tiên cho thu tỉa mang lại niềm vui ngoài mong đợi. Từ vỏ quế, cành lá đến gỗ quế đều được thương lái thu mua với giá cao. Riêng quế vỏ được bán với giá 35 nghìn đồng/kg.
Lần đầu tiên cầm cả vài chục triệu đồng trong tay, người đàn ông Mông nhận ra cây quế thực sự có thể trở thành cây làm giàu.
Có vốn trong tay, anh tiếp tục mở rộng diện tích, mua thêm đất rừng để trồng quế. Đến nay, gia đình anh sở hữu hơn 10 ha quế.
Anh Pùa cho biết: “Tôi cũng không nhớ chính xác có bao nhiêu diện tích quế, nhưng chắc phải hơn 10 ha. Mỗi năm thu tỉa khoảng 2 tấn quế vỏ để chi tiêu trong gia đình, còn lại khi nào cần tiền mới khai thác tiếp”.
Từ căn nhà gỗ đơn sơ, chật chội trước đây, năm 2018 gia đình anh Pùa đã xây dựng ngôi nhà hai tầng khang trang, đầy đủ tiện nghi. Con cái được học hành đầy đủ, gia đình có thêm tiền tiết kiệm.
“Tất cả là nhờ quế đấy!”, anh Pùa cười.
Màu xanh của no ấm
Ngay cạnh nhà anh Pùa, nhà ông Thào A Sử cũng rộng rãi, khang trang không kém. “Năm 2018, gia đình tôi xây căn nhà này. Khi ấy, bán ba đồi quế là đủ 980 triệu đồng xây nhà, không phải vay mượn ai”, ông Sử kể.
Nhưng khi nhắc đến thành quả lớn nhất sau nhiều năm gắn bó với cây quế, người đàn ông này không nói về nhà cửa hay tài sản.
Ngồi trước hiên nhà nhìn lũ cháu vui đùa, ông bảo điều khiến ông vui nhất là con cháu có điều kiện học hành, tương lai tốt đẹp hơn.
“Ngày theo bố mẹ đến đây, tôi mới 6 tuổi, cái ăn còn chưa đủ nên không được học hành đến nơi đến chốn. Bây giờ thì khác rồi. Con cháu đều được đến trường, có đứa học tới đại học. Đó mới là điều tôi vui nhất” - ông Sử chia sẻ.
Ở thôn Trung Tâm hôm nay, nhà lầu, xe ô tô đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Dọc tuyến đường bê tông chạy qua thôn là những ngôi nhà xây kiên cố với kiến trúc hiện đại nằm giữa màu xanh bạt ngàn của quế. Trước sân nhà là xe ô tô cá nhân, xe bán tải, xe tải nhỏ phục vụ sinh hoạt và vận chuyển nông sản.
Anh Cứ A Chung, Bí thư Chi bộ thôn Trung Tâm cho biết, cụm dân cư người Mông trong thôn hiện có 40 hộ với hơn 400 ha quế. Bình quân mỗi hộ sở hữu khoảng 10 ha quế. Giá trị mỗi ha quế hiện ước đạt khoảng 450 triệu đồng. Toàn thôn có 95% số hộ thuộc diện khá và giàu; nhiều hộ có tài sản trị giá hàng tỷ đồng như gia đình các ông Ly A Pùa, Ly Seo Bạn, Thào A Sử, Cư A Chỉnh, Cư A Xay...
Điều đáng quý là dù kinh tế phát triển nhanh, người Mông nơi đây vẫn giữ nếp sống giản dị, đoàn kết và cần cù lao động. Mỗi khi vào vụ thu hoạch quế hay có gia đình làm nhà, bà con vẫn duy trì tập quán đổi công, hỗ trợ nhau như những ngày đầu mới đến vùng đất này lập nghiệp.
Từ những bước chân đi tìm đất sống gần nửa thế kỷ trước, người Mông ở thôn Trung Tâm, xã Mỏ Vàng đã tạo dựng được cơ nghiệp đáng tự hào trên chính vùng đất từng đầy gian khó. Màu xanh ngút ngàn của quế hôm nay không chỉ là màu xanh của những đồi cây mang lại giá trị kinh tế, mà còn là minh chứng cho ý chí vươn lên và khát vọng đổi thay của một cộng đồng nơi vùng cao Mỏ Vàng.
