Tham dự diễn đàn có ông Hoàng Văn Hồng - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; 150 đại biểu là đại diện các cơ quan chuyên môn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, viện nghiên cứu, trường đại học, trung tâm khuyến nông các tỉnh Lào Cai, Thái Nguyên, Tuyên Quang cùng doanh nghiệp, hợp tác xã và người nuôi thủy sản
Phát biểu khai mạc, đồng chí Nguyễn Thái Bình - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lào Cai nhấn mạnh yêu cầu chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng. Đồng chí đề nghị các địa phương tổ chức sản xuất theo vùng, gắn nuôi trồng với chế biến, tiêu thụ, đồng thời chú trọng bảo vệ môi trường, bảo tồn nguồn lợi thủy sản và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tiềm năng lớn, sản xuất còn phân tán
Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, năm 2025, các tỉnh phía Bắc có gần 205.000 ha nuôi thủy sản nước ngọt, chiếm khoảng 66% diện tích nuôi trồng thủy sản toàn vùng; sản lượng đạt khoảng 910.000 tấn, chiếm gần 70%. Khu vực trung du và miền núi phía Bắc có lợi thế về hệ thống sông, hồ chứa, trong đó nuôi cá lồng bè trên các hồ thủy điện như sông Đà, Thác Bà, Na Hang đã hình thành những vùng sản xuất đáng chú ý.
Tại Lào Cai, năm 2026, diện tích nuôi thủy sản ước đạt 4.946 ha, tổng sản lượng khoảng 29.000 tấn, trong đó nuôi đạt 27.400 tấn. Riêng nuôi cá lồng bè đạt thể tích khoảng 288.300 m³, sản lượng trên 6.500 tấn; nuôi cá nước lạnh đạt thể tích khoảng 436.000 m³, sản lượng ước 1.170 tấn. Toàn tỉnh sản xuất và cung ứng khoảng 65 triệu con giống thủy sản.
Những con số này cho thấy nuôi thủy sản đang đóng góp ngày càng rõ nét vào sản xuất nông nghiệp của tỉnh. Trong đó, cá nước lạnh tại các khu vực có điều kiện khí hậu, nguồn nước phù hợp và cá lồng bè trên các hồ chứa là những hướng sản xuất có lợi thế. Tuy nhiên, quy mô nuôi tại nhiều địa bàn vẫn nhỏ lẻ, phân tán; liên kết giữa người nuôi với hợp tác xã, doanh nghiệp cung ứng vật tư, chế biến và tiêu thụ chưa chặt chẽ.
Mô hình nuôi cá hồi thương phẩm tại xã Ngũ Chỉ Sơn cho thấy hiệu quả khi sản xuất được tổ chức theo quy trình và gắn với thị trường. Năm 2025, mô hình được triển khai với 3 hộ, quy mô 300 m² bể nuôi. Sau quá trình thực hiện, tỷ lệ sống của cá đạt 86,8%, trọng lượng bình quân 1,32 kg/con, năng suất thu hoạch đạt 23 kg/m². Cả 3 hộ tham gia đều được cấp chứng nhận VietGAP và ký hợp đồng liên kết tiêu thụ sản phẩm với Công ty TNHH MTV Thương mại và Dịch vụ Du lịch Song Nhi Sa Pa.
Từ mô hình này có thể thấy, hiệu quả nuôi không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở khả năng kiểm soát chất lượng, thực hiện quy trình an toàn và tìm được đối tác tiêu thụ. Đây cũng là hướng cần nhân rộng đối với những vùng nuôi có lợi thế của tỉnh.
Ở quy mô rộng hơn, bài toán đầu ra vẫn là thách thức chung. Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cho biết, ngoại trừ cá tra và cá rô phi đã hình thành công nghiệp chế biến quy mô lớn, phần lớn các loài cá nước ngọt miền Bắc như trắm, chép, mè và cá đặc sản hồ chứa vẫn tiêu thụ dưới dạng cá sống hoặc cá tươi ướp đá qua thương lái. Tỷ lệ qua chế biến công nghiệp, cắt khúc, đóng gói còn rất thấp, ước dưới 10%. Hạ tầng bốc dỡ, sơ chế tại vùng nuôi, kho lạnh và logistics chưa đáp ứng yêu cầu cũng làm hạn chế khả năng nâng cao giá trị sau thu hoạch.
Với Lào Cai, bên cạnh khó khăn về liên kết tiêu thụ, sản phẩm cá tầm trong nước còn chịu sức ép cạnh tranh từ hàng nhập khẩu. Việc xác định sức tải môi trường, phân vùng nuôi, bố trí mật độ lồng bè và tổ chức giao, cho thuê mặt nước tại hồ chứa cũng còn những vướng mắc. Thực tế cá chết tại hồ thủy điện Bắc Hà đầu tháng 6/2026, với số lượng hơn 7 tấn, tiếp tục cho thấy rủi ro môi trường có thể gây thiệt hại lớn nếu thiếu thông tin cảnh báo kịp thời và giải pháp quản lý phù hợp.
Tổ chức lại sản xuất, nâng giá trị thủy sản
Từ thực trạng trên, các cơ quan chuyên môn đề xuất tổ chức sản xuất theo vùng nuôi tập trung, phát huy vai trò của tổ hợp tác, hợp tác xã trong tập hợp hộ nuôi, thống nhất quy trình kỹ thuật, mua chung vật tư, điều phối thu hoạch và kết nối doanh nghiệp thu mua. Liên kết cần có hợp đồng cụ thể, thống nhất sản lượng, chất lượng, phương thức thu mua và trách nhiệm của các bên, thay vì chỉ dừng ở trao đổi hoặc hỗ trợ kỹ thuật.
Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhấn mạnh vai trò của hợp tác xã trong tổ chức vùng nguyên liệu, thu gom, phân loại và tiêu thụ sản phẩm. Với những đơn vị chưa đủ năng lực đầu tư nhà xưởng, kho lạnh, cần ưu tiên liên kết với doanh nghiệp để sử dụng chung hạ tầng sơ chế, chế biến, tránh đầu tư dàn trải, thiếu nguyên liệu và thị trường.
Cùng với tổ chức sản xuất, nâng cao chất lượng và minh bạch nguồn gốc sản phẩm là yêu cầu quan trọng. Các cơ sở nuôi cần thực hiện ghi chép nhật ký sản xuất, kiểm soát con giống, thức ăn, vật tư và quy trình chăm sóc; từng bước ứng dụng nhật ký điện tử, mã QR truy xuất nguồn gốc. Việc xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP, mở rộng kênh phân phối và thương mại điện tử cũng cần gắn với chất lượng thực tế, khả năng cung ứng ổn định của vùng nuôi.
Đối với khâu chế biến, cần khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng như cá phi lê, cá hun khói, ruốc cá, chả cá, sản phẩm đông lạnh và thực phẩm chế biến tiện lợi. Đây là hướng giúp đa dạng hóa sản phẩm, kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng thị trường thay vì phụ thuộc chủ yếu vào tiêu thụ cá tươi sống.
Một nội dung đáng chú ý khác là ứng dụng công nghệ số trong quản lý vùng nuôi và giám sát môi trường. Trung tâm Thống kê và Nền tảng số (Cục Chuyển đổi số) đề xuất số hóa thông tin cơ sở nuôi, xây dựng bản đồ số vị trí lồng bè, kết hợp hệ thống quan trắc tự động để theo dõi các chỉ tiêu như nhiệt độ, oxy hòa tan, độ pH; khi môi trường biến động, hệ thống có thể gửi cảnh báo đến người nuôi và cơ quan quản lý. Cách làm này giúp chuyển từ quản lý dựa trên kinh nghiệm, kiểm tra định kỳ sang quản lý dựa trên dữ liệu, chủ động phòng ngừa rủi ro.
Tại phiên trao đổi, thảo luận, đại diện các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nuôi cũng chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời được Ban Chủ tọa và các chuyên gia giải đáp những câu hỏi, vướng mắc gắn với sản xuất và tiêu thụ.
Tại Lào Cai, định hướng phát triển thời gian tới là tiếp tục tổ chức lại vùng nuôi phù hợp điều kiện sinh thái, nâng cao chất lượng con giống, tăng cường quản lý môi trường, phòng chống dịch bệnh và thúc đẩy liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ.
Năm 2027, tỉnh đặt mục tiêu tổng sản lượng thủy sản đạt 30.000 tấn, trong đó sản lượng nuôi trồng đạt 28.400 tấn; sản lượng cá nước lạnh đạt 1.220 tấn, cá nuôi lồng bè đạt 6.650 tấn.
Diễn đàn là dịp để các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và địa phương trao đổi kinh nghiệm, đề xuất giải pháp tháo gỡ khó khăn trong phát triển nghề nuôi thủy sản nước ngọt. Từ tiềm năng mặt nước đến sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng sản lượng mà còn phải tổ chức sản xuất bài bản, kiểm soát chất lượng, phát triển chế biến và bảo đảm đầu ra ổn định. Đây là nền tảng để nghề nuôi thủy sản phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân