Thực tế ấy từng phù hợp với tập quán sản xuất tự cung tự cấp, song khi nhu cầu tiêu dùng tăng lên, lượng thực phẩm lưu thông ngày càng lớn thì mô hình giết mổ nhỏ lẻ đã bộc lộ nhiều nguy cơ đối với an toàn thực phẩm.
Tại nhiều xã vùng cao, hoạt động giết mổ thường diễn ra từ rạng sáng, phân tán ở nhiều điểm dân cư. Không ít nơi thiếu khu giết mổ tập trung, thiếu hệ thống xử lý chất thải, nước thải, dụng cụ sơ chế chưa bảo đảm vệ sinh. Điều đáng lo ngại hơn là việc kiểm soát nguồn gốc vật nuôi đầu vào và phát hiện gia súc mắc bệnh còn gặp nhiều khó khăn.
Những ngày đầu hè, tại khu vực chợ Sơn Thịnh, xã Văn Chấn, thịt lợn được bày bán khá sớm để phục vụ nhu cầu mua bán của người dân. Sau nhiều đợt tuyên truyền của cơ quan chuyên môn, các hộ giết mổ đã có sự thay đổi rõ rệt về nhận thức.
Ông Văn Viết Dũng, thôn Thác Hoa 3 cho biết gia đình hiện duy trì giết mổ với số lượng nhỏ, bình quân mỗi ngày chỉ một con lợn để đủ bán cho khách quen. Điều ông quan tâm nhất hiện nay là bảo đảm nguồn lợn khỏe mạnh và vệ sinh trong quá trình giết mổ.
Ông Dũng cho biết: Khi được cán bộ thú y tuyên truyền về an toàn thực phẩm thì chúng tôi đã thay đổi nhiều. Từ khâu bắt lợn, làm thịt đến vệ sinh đều phải sạch sẽ. Lợn ốm, lợn chết thì không được mổ bán. Chúng tôi chỉ chọn lợn khỏe, có nguồn gốc rõ ràng từ các hộ chăn nuôi trên địa bàn.
Nhận thức chuyển biến là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, nhìn rộng ra tại nhiều xã vùng cao, việc kiểm soát giết mổ vẫn đứng trước không ít áp lực. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, trong khi lực lượng thú y cơ sở mỏng khiến việc giám sát toàn bộ các điểm giết mổ gần như không thể thực hiện đầy đủ.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Trang, viên chức Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Văn Chấn, trên địa bàn hiện có gần 30 điểm giết mổ nhỏ lẻ cùng 12 điểm kinh doanh sản phẩm động vật. Các điểm này hoạt động rải rác, thời gian giết mổ chủ yếu từ 2 giờ đến 6 giờ sáng.
Theo bà Trang, khó khăn lớn nhất là các điểm giết mổ nhỏ lẻ phân tán ở địa bàn rộng. Với một nhân viên thú y xã thì không thể đi kiểm tra hết tất cả các điểm trong cùng thời điểm. Ngoài kiểm soát giết mổ, cán bộ thú y còn phải tham gia phòng chống dịch bệnh, tiêm phòng, phun khử trùng tiêu độc.
Thực tế cho thấy khoảng trống đáng lo ngại trong công tác quản lý. Chỉ cần một con gia súc mang mầm bệnh lọt vào lò mổ không kiểm soát, nguy cơ phát tán dịch bệnh và ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng là rất lớn. Đặc biệt, tại các vùng cao, việc vận chuyển, tiêu thụ thịt gia súc thường diễn ra nhanh, khó truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố.
Không chỉ nguy cơ dịch bệnh, giết mổ nhỏ lẻ còn đặt ra bài toán về môi trường và văn minh thương mại. Nhiều điểm giết mổ nằm xen trong khu dân cư, nước thải xả trực tiếp ra cống rãnh, chất thải động vật xử lý thủ công. Vào mùa nắng nóng, nguy cơ ô nhiễm và phát sinh vi sinh vật gây bệnh càng gia tăng.
Để hạn chế rủi ro, các địa phương đã tăng cường kiểm tra các điểm giết mổ, chợ dân sinh và cơ sở kinh doanh thực phẩm tươi sống; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền để người dân thay đổi thói quen tiêu dùng.
Theo nhiều tiểu thương, việc kiểm soát chặt chẽ khâu giết mổ không chỉ bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn giúp người bán tạo dựng niềm tin với khách hàng.
Bà Phạm Thị Hảo, tiểu thương bán thịt lợn tại chợ Sơn Thịnh chia sẻ: Chúng tôi cũng mong hàng hóa bảo đảm vệ sinh để người tiêu dùng yên tâm. Khi có kiểm soát giết mổ thì đầu vào sẽ an toàn hơn, người mua cũng tin tưởng hơn đối với sản phẩm mình bán.
Từ góc độ quản lý, nhiều ý kiến cho rằng giải pháp căn cơ hiện nay là từng bước hình thành các khu giết mổ tập trung, có cán bộ thú y thường trực và quy trình kiểm soát rõ ràng. Đây là hướng đi đã được nhiều địa phương triển khai nhằm giảm thiểu tình trạng giết mổ tự phát.
Tuy vậy, với đặc thù miền núi, để xây dựng khu giết mổ tập trung cần nguồn lực đầu tư lớn, quỹ đất phù hợp và quan trọng nhất là thay đổi tập quán lâu nay của người dân. Nếu không có chính sách hỗ trợ đồng bộ, nhiều hộ vẫn lựa chọn giết mổ nhỏ lẻ vì tiện lợi và tiết kiệm chi phí.
Cùng với đầu tư hạ tầng, điều cần thiết hiện nay là nâng cao vai trò quản lý của chính quyền cơ sở; tăng cường phối hợp giữa lực lượng thú y, y tế, quản lý thị trường và chính quyền địa phương trong kiểm tra, xử lý vi phạm. Xử lý nghiêm các trường hợp giết mổ gia súc bệnh, không rõ nguồn gốc để tạo tính răn đe.
Người tiêu dùng cũng giữ vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống thực phẩm không an toàn. Chỉ khi người dân ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm soát vệ sinh thú y thì các cơ sở giết mổ mới buộc phải thay đổi theo hướng chuyên nghiệp và an toàn hơn.
Bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là câu chuyện của riêng ngành chức năng, đó còn là trách nhiệm của người chăn nuôi, người giết mổ, tiểu thương và cả người tiêu dùng. Siết chặt quản lý giết mổ gia súc chính là giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, ngăn chặn dịch bệnh và giữ gìn chất lượng bữa ăn cho mỗi gia đình.
