Xã Cát Thịnh hiện có trên 210.000m2 ao nuôi ba ba, diện tích tập trung ở 10/17 thôn của xã. Trong đó có số thôn có diện tích lớn như thôn Văn Hưng (48.000m2), thôn Ngã Ba (11.000m2), Khe Ba (9.300m2).
Thời điểm này, các chủ ao đang tất bật vào vụ. Những con ba ba sinh sản nặng hàng chục cân, mỗi vụ đẻ ba lứa, cho thu hoạch từ 70 - 80 quả trứng/con. Trứng sau đó được đưa vào buồng ấp, theo dõi phôi và kiểm soát nghiêm ngặt các điều kiện để đảm bảo tỷ lệ nở cao nhất.
Hàng năm, người nuôi ba ba xã Cát Thịnh cung ứng ra thị trường trên 20 vạn con giống ba ba gai. Nghề này từng mang lại nguồn thu lớn cho khoảng 350 hộ nuôi, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Ông Nguyễn Văn Ngọc - một chủ hộ nuôi ba ba ở thôn Khe Ba cho biết: Nuôi ba ba ít rủi ro về bệnh dịch. Gia đình tôi nuôi hơn chục năm rồi, hiện chưa thấy con gì hiệu quả hơn con ba ba.
Sản phẩm "Ba ba gai thương phẩm Văn Chấn” của xã Cát Thịnh đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ trước đây) cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý vào năm 2020. Tuy nhiên, kể từ giai đoạn dịch COVID-19 bùng phát, giá ba ba giống và ba ba thương phẩm liên tục sụt giảm. Giá con giống đủ tuổi xuất bán từ thời kỳ đỉnh điểm 180.000 đồng/con giờ chỉ còn 30.000 - 40.000 đồng/con.
Ông Phạm Văn Vinh - Phó Chủ tịch UBND xã Cát Thịnh cho biết: Đến nay, việc tiêu thụ sản phẩm của người dân vẫn mang tính tự phát, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.
Theo thông tin từ người nuôi, ba ba giống chủ yếu được xuất bán sang Trung Quốc. Do việc kiểm soát giống vật nuôi chặt chẽ và thủ tục vận chuyển con giống khắt khe đã ảnh hưởng lớn đến đầu ra. Nhiều hộ không thể duy trì vì không bán được giống, trong khi nếu để lại ao nuôi thịt thì không đủ vốn mua thức ăn lâu dài.
Giá con giống giảm sâu trở thành áp lực lớn đối với người nuôi tại Cát Thịnh và khu vực lân cận thuộc xã Thượng Bằng La.
Tại thôn 9 (xã Thượng Bằng La), ông Vũ Trọng Quyền duy trì 1.000m2 ao nuôi. Với đàn bố mẹ khoảng 400 con, năm 2025, gia đình ông thu về khoảng 4.000 con giống nhưng mới bán được một nửa, số còn lại vẫn tồn trong ao. Trong khi đó, vụ sinh sản năm nay lại có tín hiệu cho sản lượng cao hơn.
Ông Quyền cho biết: Con giống rất rẻ. Những hộ tồn tại được đến bây giờ chủ yếu là nuôi cầm cự để giữ đàn bố mẹ, chờ thời cơ phục hồi.
Với diện tích vừa phải, gia đình ông Quyền còn có thể xoay xở, riêng những hộ có đàn sinh sản quy mô lớn thì mùa sinh sôi này lại là mùa lo lắng.
Thôn 10 (xã Thượng Bằng La) có 265 hộ dân, thời cao điểm có đến gần trăm hộ nuôi ba ba gai. Có hộ gắn bó với nghề nuôi ba ba từ 25 - 30 năm, chủ yếu theo mô hình kết hợp cả con giống lẫn thương phẩm.
Năm 2013, ông Nguyễn Mạnh Hùng bắt đầu mở rộng diện tích, đến nay gia đình có 7.000m2 ao nuôi, trong đó có tới 5.000m2 dành để nuôi ba ba sinh sản. Nhờ kinh nghiệm tích lũy, hệ thống ao nuôi, chuồng đẻ và nhà ấp trứng được ông đầu tư khoa học với thiết bị điều khiển nhiệt độ, độ ẩm, thông gió chuẩn xác giúp tỷ lệ nở cao, con giống chất lượng.
Dù vậy, giá giống giảm liên tiếp cộng với lượng hàng tồn khoảng 15% mỗi năm buộc ông phải chuyển số giống dư thừa sang nuôi thương phẩm. Riêng năm 2025, trong số 1 vạn con giống thu được, ông Hùng mới xuất bán được 5.000 con. Một nửa còn lại lưu ao, chi phí thức ăn lớn gây áp lực kinh tế nặng nề.
“Chưa có năm nào bi đát như vừa rồi, giá chỉ còn 35.000 đồng/con mà đầu ra rất khó khăn. Nhà tôi ao rộng còn chứa được, nhiều nhà không có chỗ thả đành bất lực”, ông Hùng cho biết.
Bốn năm nay ông Hùng không có lợi nhuận, phải dùng vốn tích lũy đổ xuống ao để duy trì đàn. Việc được tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi là nguyện vọng tha thiết của gia đình ông cũng như nhiều hộ nuôi lúc này.
Tại thôn 10, số hộ nuôi ba ba hiện chỉ còn gần 70 hộ, giảm gần 30 hộ so với thời hoàng kim. Phong trào nuôi con đặc sản dần thoái trào khi giá hạ, nhiều hộ đã giải nghệ hoặc lấp ao. Nghề nuôi ba ba bây giờ chủ yếu chỉ còn mang ý nghĩa lấy công làm lãi và giải quyết việc làm hàng ngày.
Theo báo cáo của Phòng Kinh tế xã Thượng Bằng La, toàn xã hiện còn khoảng 340 hộ nuôi ba ba, duy trì tổng đàn sinh sản khoảng 30 - 35 vạn con giống mỗi năm. Ông Dương Văn Tư - Trưởng Phòng Kinh tế xã Thượng Bằng La cho biết: Chính quyền địa phương đang tích cực vận động bà con giữ đàn, đồng thời tìm mọi giải pháp để tiêu thụ sản phẩm. Xã cũng kiến nghị các sở, ngành của tỉnh quan tâm, tăng cường quảng bá con ba ba đến người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.
Sản xuất gắn liền với thị trường luôn là bài toán cốt lõi của nông sản. Chỉ vài tháng nữa, lứa giống năm nay sẽ tiếp tục nở và đủ tuổi xuất bán với tổng sản lượng khoảng 60 vạn con ba ba giống.
Bên cạnh nỗ lực tự thân của người dân, sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền và các ngành chức năng là hết sức cần thiết để khơi thông đầu ra cho lượng con giống ùn ứ. Đồng thời, xã Thượng Bằng La và xã Cát Thịnh cần chủ động rà soát, quy hoạch lại vùng nuôi phù hợp, triển khai các chính sách hỗ trợ kịp thời để người dân yên tâm giữ nghề, giữ vững vùng nuôi con đặc sản quý của tỉnh Lào Cai.
