Y Tý nằm ở độ cao hơn 2.000 mét so với mực nước biển, được mệnh danh là “thiên đường mây” của Tây Bắc. Mùa nào nơi đây cũng đẹp: mùa xuân rực rỡ hoa đào, hoa mận; mùa hè xanh mướt những thửa ruộng bậc thang; mùa thu vàng ươm màu lúa chín; mùa đông là biển mây trắng xóa, cả không gian chìm trong sương giăng, có những khi tuyết phủ, tạo nên khung cảnh kỳ ảo hiếm có.
Nhớ có dịp, cũng vào buổi sáng mùa đông như năm nay, chúng tôi đồng hành với anh Chung Quốc Thành đến từ Tây Ninh. Trên chuyến xe vượt qua cung đường ngoằn ngoèo để tới Y Tý, anh Thành chia sẻ: “Mình đã nghe danh vùng đất này từ lâu, nơi có mây trắng cuộn tràn như biển, có bản sắc Hà Nhì độc đáo và những con người hiền lành, chất phác. Nhưng chỉ khi tự mình chạm đến, Y Tý mới hiện ra như miền đất khiến người ta yêu thương từ khoảnh khắc đầu tiên”.
Trời đầu đông se lạnh, gió ùa qua từng khe cửa kính xe ô tô, mang theo hương của rừng núi. Mắt không rời thung lũng sâu hun hút, những nếp nhà nhỏ nằm giữa núi đồi, những khu rừng già tĩnh mịch, anh Thành trầm trồ: “Cảm giác như đang đi vào miền cổ tích”.
Càng lên cao, mây càng dày. Đến đoạn nhiều “phượt thủ” hay dừng chân - cả đoàn như lạc vào vùng biển trắng mênh mông. Mây trôi ngang tầm mắt, nhẹ đến mức chỉ cần vươn tay là có thể chạm vào. Anh Thành mở cửa xe, hít một hơi thật sâu và cười lớn: “Hóa ra đây chính là thứ người ta gọi là thiên đường mây Y Tý”.
Khi biển mây dần tan, Y Tý hiện ra ở phía xa với những dãy núi đổ dài như sóng, những mái nhà trình tường trầm tĩnh nằm giữa thung lũng và những cung ruộng bậc thang uốn cong theo triền núi, đẹp như bức tranh khổng lồ.
Ở Y Tý có người Hà Nhì, người Dao, người Mông cùng sinh sống, nhưng số lượng người có dân số đông hơn, bản sắc văn hóa đậm đà hơn phải kể đến người Hà Nhì. Từ lễ cúng rừng linh thiêng, lễ mừng cơm mới đến những điệu múa, tiếng hát dân gian Hà Nhì… tất cả tạo nên kho tàng văn hoá phong phú. Người Hà Nhì gìn giữ chúng như một phần máu thịt, khiến mỗi du khách khi đến Y Tý đều cảm nhận được đời sống tinh thần đậm đà bản sắc.
Điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi là thôn Choản Thèn - nơi còn lưu giữ nhiều nhất kiến trúc nhà trình tường đặc trưng của người Hà Nhì. Những ngôi nhà xây từ đất nén, tường dày, mái khum như hình mai rùa, nằm san sát nhau giữa cánh đồng rộng mênh mông.
Trong căn nhà khói bếp quẩn quanh, tiếng cười của người chủ nhà và ly bia Hà Nhì ngọt ngào khiến vị khách đường xa lần đầu đến miền núi cảm nhận rõ sự thân thiện của người bản địa. “Ai đến cũng được mời vào nhà. Người Hà Nhì quý khách lắm!” - anh Sần Hờ Lù - Bí thư Chi bộ thôn Choản Thèn vui vẻ nói.
Lúc chúng tôi tới, người dân đang chuẩn bị đồ cho Lễ cúng rừng - nghi lễ quan trọng của người Hà Nhì để cầu bình an, mưa thuận gió hòa. Vì là khách quý, nên chúng tôi được làng đặc cách xin với thần rừng cho vào thăm. Theo dân làng tới khu rừng thiêng, mới thấy sự yêu quý, kính trọng mà người dân nơi đây dành cho núi rừng. Họ trang trọng đặt lễ vật là những nông sản do mình làm ra và những bó lá rừng đặc biệt để dâng cúng thần linh.
Y Tý là vậy, luôn mang đến cho du khách cảm giác như bước vào miền cổ tích giữa đại ngàn. Đến đây, bạn sẽ được khám phá bản làng của người Hà Nhì với nhà trình tường độc đáo ở Lao Chải, Choản Thèn, Tả Dì Thàng hay Mò Phú Chải - nơi lưu giữ nguyên vẹn vẻ đẹp mộc mạc và yên bình. Không thể bỏ qua cầu Thiên Sinh bắc qua phiến đá bị xẻ đôi, đánh dấu ranh giới tự nhiên giữa Việt Nam và Trung Quốc, hay thung lũng Thề Pả với quần thể ruộng bậc thang được công nhận là di sản cấp quốc gia. Thiên nhiên trù phú còn ưu ái Y Tý nhiều sản vật hấp dẫn. Tất cả hòa quyện tạo nên hương vị núi rừng đặc trưng khiến bất kỳ thực khách nào cũng phải say lòng.
Nhiều năm nay, để phát huy lợi thế của địa phương, người Hà Nhì, người Mông, người Dao ở Y Tý tích cực làm du lịch. Anh Ly Xá Xuy - chủ Homestay Y Ty Cloud - người Hà Nhì đầu tiên ở Y Tý làm du lịch nói: “Không cầu kỳ để tạo sự khác lạ, chúng tôi đón khách bằng chính những gì dung dị nhất, là tấm lòng mến khách, thật thà của người vùng cao, bằng bữa ăn đạm bạc mà chan chứa tình người”.
Với mong muốn xây dựng điểm đến bản sắc, những người làm du lịch cộng đồng như Ly Xá Xuy luôn cố gắng mang đến cho du khách trải nghiệm dịch vụ đời thường nhất. Để mỗi cơ sở lưu trú không đơn giản là nơi lưu trú, còn là nơi bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, mang văn hóa đến gần hơn với du khách.
Ông Cao Văn Văn - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Y Tý chia sẻ: “Xã hướng đến xây dựng Y Tý trở thành điểm đến bền vững, trong đó ưu tiên phát triển du lịch cộng đồng, khuyến khích người dân tham gia làm homestay, bảo tồn nhà trình tường và gìn giữ các lễ hội truyền thống của người Hà Nhì, Mông, Dao. Bên cạnh đó, xã tập trung nâng cấp hệ thống giao thông, cải thiện môi trường du lịch, tăng cường quảng bá hình ảnh thông qua các sự kiện văn hóa, du lịch”.
Trong định hướng phát triển, Y Tý cũng tìm các giải pháp thu hút doanh nghiệp đầu tư theo hướng thân thiện với môi trường, quy hoạch du lịch hài hòa, tránh xây dựng ồ ạt để giữ trọn nét nguyên sơ vốn có. Với những định hướng này, Y Tý kỳ vọng sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn, độc đáo và bền vững của vùng cao Tây Bắc.
Trong sự giao thoa giữa thiên nhiên hùng vĩ, bản sắc văn hoá đặc sắc và con người hiền hòa, Y Tý trở thành miền đất khiến bất cứ ai đến một lần đều mang theo nỗi nhớ. Nỗi nhớ mây vờn núi, nhớ mái nhà trình tường ấm áp, nhớ cái lạnh cắt da của mùa đông và nhớ nụ cười thân thương của người dân vùng biên giới. Y Tý không chỉ đơn giản là điểm đến, còn là nơi để cảm nhận, để lắng lại và để yêu thương.
