Từ bản làng đến bảo tàng: Hành trình lan tỏa giá trị di sản sống ở Lào Cai

Kết nối nghiên cứu với cộng đồng

Triển lãm được xây dựng từ kết quả đề tài nghiên cứu khoa học “Hành trình kể câu chuyện du lịch sinh thái của phụ nữ Việt Nam anh hùng thích ứng với biến đổi khí hậu”, do Đại học Hull, Đại học Loughborough (Vương quốc Anh), Viện Tài nguyên và Môi trường thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp thực hiện, với sự tài trợ của Quỹ Đối tác Khoa học Quốc tế Chính phủ Vương quốc Anh.

Sau lần trưng bày đầu tiên tại Hà Nội, triển lãm tiếp tục được giới thiệu tại Bảo tàng Lào Cai như một hành trình trở về với chính vùng đất đã hình thành và nuôi dưỡng những câu chuyện được kể trong không gian trưng bày.

Không dừng lại ở hoạt động giới thiệu kết quả nghiên cứu, Bảo tàng Lào Cai còn mở rộng không gian tương tác với công chúng thông qua nhiều hoạt động kết nối cộng đồng.

Việc mời học sinh Trường THCS Nam Cường tham dự khai mạc, tổ chức mini talkshow dành cho sinh viên cùng các hoạt động trải nghiệm đã cho thấy vai trò của bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ và trưng bày tri thức, mà còn là cầu nối giữa nghiên cứu với giáo dục, giữa tri thức hàn lâm với người học, đồng thời đưa những câu chuyện bản địa đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Nơi di sản đối thoại cùng cộng đồng và công chúng

Triển lãm lựa chọn phụ nữ các dân tộc Tày, Mông, Giáy, Dao tại xã Bản Hồ và xã Tả Van - những cộng đồng sinh sống ở vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên, nơi chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, biến động sinh kế và áp lực từ phát triển du lịch làm trung tâm của câu chuyện.

Trong không gian trưng bày, họ hiện lên không chỉ với vai trò người gìn giữ văn hóa, mà còn là những chủ thể chủ động thích ứng, sáng tạo và kiến tạo thay đổi trong đời sống cộng đồng.

Thông qua những câu chuyện đời thường, triển lãm khắc họa hành trình phụ nữ vùng cao tổ chức sinh kế, tiếp cận thị trường và dựa trên nền tảng văn hóa cộng đồng để tìm kiếm hướng phát triển bền vững hơn.

Đó là câu chuyện về nghề thêu hoa văn, dệt thổ cẩm, tri thức bản địa trong gìn giữ môi trường sống hay cách xây dựng mô hình homestay từ chính không gian sinh hoạt của gia đình. Qua đó, công chúng có thêm góc nhìn về vai trò của phụ nữ trong kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế bền vững, cũng như giá trị của di sản văn hóa trong việc hình thành sản phẩm du lịch và tạo dựng niềm tin với du khách.

Không chỉ dừng ở việc giới thiệu hình ảnh, tư liệu hay kết quả nghiên cứu, triển lãm còn tạo ra nhiều không gian tương tác để công chúng trực tiếp tham gia, trải nghiệm và suy ngẫm. Các workshop như “Gieo xanh” với hoạt động làm gốm, trồng sen đá hay “Dệt chuyện bản làng” với trải nghiệm thêu hoa văn, vẽ sáp ong đã giúp người tham gia tiếp cận gần hơn với kỹ năng, tri thức và thẩm mỹ của cộng đồng bản địa.

Từ những trải nghiệm ấy, công chúng có thể cảm nhận rõ hơn rằng di sản không nằm yên trong tủ kính, mà hiện diện trong lao động thường nhật, trong ký ức gia đình, trong kỹ năng truyền nghề và trong cách con người ứng xử với thiên nhiên, cộng đồng.

Điểm nhấn của chương trình là mini talkshow “Từ bản làng đến du lịch xanh - câu chuyện của những người phụ nữ làm du lịch ở Lào Cai”, nơi công chúng, học sinh, sinh viên, du khách và các nhà nghiên cứu cùng lắng nghe những chia sẻ từ chính các nhân vật đời thực.

Những câu chuyện về giữ nghề, phát triển du lịch, bảo vệ môi trường hay vượt qua khó khăn sinh kế không chỉ mang giá trị thông tin mà còn gợi mở nhiều suy nghĩ về vai trò của phụ nữ và văn hóa bản địa trong phát triển bền vững. Qua đó cho thấy, thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ là thay đổi phương thức sản xuất hay làm kinh tế, mà còn là gìn giữ những tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa giúp cộng đồng có khả năng đứng vững trước biến động.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng mã QR tương tác trong không gian trưng bày cho thấy nỗ lực đổi mới của Bảo tàng Lào Cai trong tiếp cận công chúng. Thông qua các câu hỏi gợi mở, khách tham quan được khuyến khích suy nghĩ về trách nhiệm cá nhân trong bảo vệ môi trường, về khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và cách con người có thể sống hài hòa hơn với tự nhiên, đồng thời trân trọng hơn những giá trị văn hóa đang nuôi dưỡng cộng đồng.

Không gian “Ngày hội gieo xanh” với các trò chơi dân gian, giao lưu văn nghệ, giới thiệu sản phẩm từ tri thức thuốc tắm, thổ cẩm và các sản phẩm văn hóa địa phương đã tạo nên bầu không khí gần gũi, sinh động. Trong khi đó, mô hình “Tủ sách gieo xanh” đổi sách lấy cây trở thành một sáng kiến giàu ý nghĩa, góp phần biến thông điệp bảo vệ môi trường thành hành động cụ thể, lan tỏa tinh thần sẻ chia tri thức và trách nhiệm với môi trường sống.

Tăng cường các kết nối

Từ thực tiễn tổ chức chuỗi hoạt động “Gieo xanh nơi đỉnh mây”, có thể thấy bảo tàng hôm nay không còn chỉ là nơi lưu giữ và trưng bày hiện vật, mà đang từng bước trở thành không gian kết nối xã hội, giáo dục di sản theo hướng tương tác, trải nghiệm và đồng hành cùng cộng đồng trong việc phát huy giá trị văn hóa.

Điều đó trước hết đòi hỏi các hoạt động trưng bày, giáo dục và truyền thông phải gắn chặt hơn với cộng đồng chủ thể di sản. Cộng đồng không chỉ xuất hiện với vai trò đối tượng được giới thiệu, mà cần được tham gia trực tiếp vào quá trình kể chuyện, diễn giải và lan tỏa giá trị văn hóa của chính mình. Khi tiếng nói của cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, di sản cũng trở nên gần gũi và có sức sống hơn với công chúng đương đại.

Cùng với đó, việc kết nối di sản văn hóa với các vấn đề phát triển bền vững cần tiếp tục được đẩy mạnh. Những tri thức dân gian, kinh nghiệm thích ứng của cộng đồng hay các thực hành văn hóa truyền thống không chỉ mang giá trị bảo tồn, mà còn có thể trở thành nguồn lực quan trọng trong các câu chuyện về sinh kế bền vững, du lịch xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Một hướng đi đáng chú ý khác là mở rộng liên kết giữa bảo tàng với các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu, trường đại học và trường phổ thông. Khi đó, bảo tàng không chỉ là nơi tham quan, mà còn trở thành không gian học tập mở, nơi học sinh, sinh viên tiếp cận tri thức thông qua trải nghiệm trực tiếp, đối thoại và tương tác với di sản.

Từ những định hướng ấy, việc xây dựng Bảo tàng Lào Cai trở thành một trung tâm kết nối văn hóa và cộng đồng có thể xem là hướng đi giàu tiềm năng trong thời gian tới. Đó sẽ là nơi gặp gỡ của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, cộng đồng địa phương, trường học, du khách và các tổ chức xã hội trong cùng dòng chảy gìn giữ, trao truyền và sáng tạo giá trị di sản. Khi bảo tàng mở rộng mạng lưới hợp tác, tăng cường các hoạt động giáo dục trải nghiệm và đưa tri thức bản địa vào đối thoại với những vấn đề đương đại, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục “sống” cùng đời sống hôm nay.