Năm nay, người đàn ông ấy đã bước vào tuổi 62. Ông nhớ và kể từng sự kiện lịch sử của dân tộc cách đây cả trăm năm, nghìn năm như người ta thuộc lòng một bài thơ. Vậy nhưng, khi trò chuyện với chúng tôi, ông lại bảo người ta nói tôi bị “hâm”. Nếu không “hâm” thì tại sao suốt 20 năm qua tôi cứ lọ mọ, mò mẫm khắp các bản làng, đi khắp các tỉnh để tìm mua mấy đồng xu hoen gỉ về làm gì? Mấy thứ đó chẳng phải vàng, bạc, có gì giá trị đâu, dù bán đồng nát cũng chẳng được bao nhiêu tiền.
Người đàn ông tự nhận mình là “hâm” mà chúng tôi nhắc đến là ông Nguyễn Trung Thành, sống tại thôn Đồng Mòng 2, xã Phúc Khánh.
Trò chuyện với chúng tôi, ông Thành chia sẻ, ông sinh ra trong gia đình có truyền thống cách mạng, cũng là người đam mê nghiên cứu lịch sử. Từ năm 2007, ông nhận lời mời tham gia sưu tầm tư liệu để viết lịch sử đảng bộ một số xã trên địa bàn tỉnh.
Chính trong quá trình tiếp xúc với những người cao tuổi, thầy cúng, thầy mo tại nhiều thôn, bản, ông được tặng những đồng xu cổ, rồi đam mê với sưu tầm tiền xu cổ suốt gần 20 năm qua.
Ông Thành giới thiệu với chúng tôi bộ sưu tập tiền xu cổ, với trên 120 loại tiền xu được đúc qua các triều đại phong kiến Việt Nam như Đinh, Lê, Lý, Trần, Hồ, Hậu Lê, Nguyễn và các triều đại phong kiến của Trung Quốc, Nhật Bản.
Đặc biệt, trong bộ tiền xu cổ Việt Nam có 2 đồng xu cổ nhất có chữ Thái Bình Hưng Bảo được đúc từ thời nhà Đinh (968 - 980), khi Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, đặt tên nước ta là Đại Cồ Việt - nhà nước phong kiến độc lập tự chủ đầu tiên của Việt Nam sau nghìn năm Bắc thuộc. Đồng tiền này được vua Đinh Tiên Hoàng cho đúc và phát hành năm 970, có giá trị quan trọng, thể hiện khát vọng cháy bỏng của ông về đất nước thái bình, thịnh vượng, khẳng định nền độc lập, tự chủ của nước ta cách đây hơn 1.000 năm.
Đam mê tiền xu cổ, ông Thành dành nhiều thời gian nghiên cứu từng loại tiền xu, chữ viết được in trên từng loại tiền và thời đại lịch sử ra đời. Trong kho tiền cổ của ông, đa số là tiền xu có tuổi đời hàng trăm năm, tiêu biểu như thời nhà Lý có xu Hàm Bình Nguyên Bảo, Minh Đạo Nguyên Bảo, Thiên Phù Thông Bảo; thời nhà Trần có xu Thiệu Phong Bình Bảo và Nguyên Phong Thông Bảo; thời nhà Lê sơ có xu Quang Thuận Thông Bảo, Diêm Minh Thông Bảo, Hồng Đức Thông Bảo, Thiên Hưng Thông Bảo; thời nhà Nguyễn trải qua 13 đời vua có rất nhiều loại tiền xu… Có những đồng xu còn khá nguyên vẹn, đường nét rõ ràng, cũng có những đồng qua hàng trăm năm vùi chôn trong lòng đất đã bị hoen gỉ, oxy hóa, chữ bị mờ đi nhiều.
Đặc biệt hơn cả, có những đồng xu cổ được ông Thành trân trọng gói trong tấm vải đỏ, đặt lên vị trí trang trọng nhất là xu 5 hào, 1 đồng, 2 đồng được Bác Hồ chỉ đạo đúc từ cuối năm 1945, lưu hành từ năm 1946 mà Nhân dân gọi là tiền Việt Minh, tiền Bác Hồ.
“Cuối năm 1945, trong hoàn cảnh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa thành lập, chính quyền cách mạng còn non trẻ, đối diện với thù trong, giặc ngoài, mặc dù ở thế “ngàn cân treo sợi tóc”, vậy mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn chỉ đạo sản xuất được đồng tiền riêng của đất nước, thể hiện tinh thần độc lập của dân tộc, càng thấy được sự tài giỏi của Bác Hồ”, ông Thành phân tích tường tận.
Theo ông Nguyễn Trung Thành, những đồng tiền xu cổ tuy không có giá trị cao về vật chất, nhưng chứa đựng rất nhiều giá trị về văn hóa và lịch sử dân tộc. Qua những đồng tiền xu, có thể biết được niên đại, sự phát triển của các triều đại phong kiến thịnh hay suy, trình độ thủ công mỹ nghệ, đặc trưng về văn hóa, lịch sử của mỗi thời… Khi nghe nói ông sưu tầm tiền xu cổ, một số người hỏi mua, trả giá cao nhưng ông không bán.
Trong quá trình tìm hiểu về những người có niềm đam mê sưu tầm cổ vật trên vùng đất biên giới phía Bắc tỉnh Lào Cai, chúng tôi có dịp gặp ông Ngô Văn Phúc - nguyên Bí thư Đảng ủy xã Phong Niên, huyện Bảo Thắng (cũ), nay ông là Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Xuân Quang. Tuy mới sưu tầm cổ vật chưa lâu, nhưng hiện nay ông đã có hàng chục hiện vật hàng nghìn năm tuổi từ thời văn hóa Đông Sơn.
Trong ngôi nhà gỗ giản dị yên bình trong những vườn cây, ao cá tại thôn An Hồ, xã Xuân Quang, ông Ngô Văn Phúc kể: “Tôi vốn là người hoài cổ, yêu văn hóa dân tộc, có niềm đam mê với những di sản văn hóa của dân tộc do cha ông để lại. Tôi luôn trăn trở trong các bản, làng vẫn còn nhiều hiện vật cổ từ thời xa xưa, nếu không sưu tầm, gìn giữ thì có thể sau này sẽ không tìm được nữa vì người ta bỏ đi, bán đi, hoặc bị thất lạc. Vì thế, sau khi nghỉ hưu, có thời gian rảnh, tôi kết nối với một số người dân chuyên thu mua phế liệu, những người cao tuổi ở các bản, làng để mua lại những hiện vật cổ”.
Là người “có duyên” với sưu tầm cổ vật, nên trong một thời gian ngắn ông Ngô Văn Phúc đã tìm và mua lại được hơn 30 hiện vật có giá trị văn hóa đặc biệt, được ông gìn giữ như “báu vật”. Cẩn trọng mở từng gói giấy mềm được dùng để bọc từng hiện vật, ông Phúc bảo nếu không bảo quản cẩn thận, những hiện vật cổ có thể bị hư hỏng nếu tiếp xúc lâu với không khí ẩm bên ngoài.
Là số ít người được trực tiếp xem những đồ vật cổ ông Phúc sưu tầm được, tôi không khỏi bất ngờ vì đó là những hiện vật bằng đồng, có hình dạng tương tự với nhiều hiện vật của thời kỳ văn hóa Đông Sơn đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh. Trong số những hiện vật đó, có những chiếc rìu đồng, cuốc đồng, dao đồng, gương đồng, vũ khí đồng, đá mài và một số hiện vật khác. Đa số những hiện vật không còn nguyên vẹn mà đã bị mẻ, gẫy, oxy hóa do trải qua hàng nghìn năm.
Ngắm những hiện vật do ông Phúc sưu tầm được, tôi ấn tượng nhất với những mũi lao đồng, mũi tên, dao găm bằng đồng còn khá nguyên vẹn. Đây là những vũ khí do người Việt cổ sử dụng để săn bắt thú rừng hoặc để tự vệ, tấn công kẻ thù. Điều đó cho thấy người Việt cổ xưa kia có trình độ sáng tạo, chế tác các loại vũ khí khá đa dạng và ý thức bảo vệ lãnh thổ rất cao.
Ông Phúc không nói cụ thể về từng hiện vật, nhưng thông tin rằng những hiện vật này được một số người tìm thấy ở ven sông Hồng, sông Chảy đoạn qua tỉnh Lào Cai. Vừa qua, ông đã mời đoàn cán bộ Bảo tàng tỉnh đến kiểm tra và khẳng định đó đều là những hiện vật từ thời kỳ văn hóa Đông Sơn (từ thế kỷ VII trước công nguyên đến thế kỷ I, II sau công nguyên).
Những hiện vật này là minh chứng cho thấy sự tồn tại, phát triển của cộng đồng người Việt cổ trên vùng đất thượng nguồn sông Hồng tại Lào Cai cách đây 2.500 - 2.000 năm.
Trong dòng chảy của đời sống xã hội hiện đại, những hiện vật của những nền văn hóa xa xưa là những cổ vật quý, có giá trị quan trọng về văn hóa và lịch sử dân tộc, ngày càng trở nên hiếm và được nhiều người săn lùng, mua bán. câu chuyện về ông Nguyễn Trung Thành gần 20 năm sưu tầm những đồng xu cổ và ông Ngô Văn Phúc đam mê với việc sưu tầm, gìn giữ những cổ vật của nền văn hóa Đông Sơn không phải để kinh doanh, mua bán kiếm lời mà để gìn giữ di sản cho thế hệ sau thật đáng trân trọng!
