Việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động trưng bày không chỉ giúp nâng cao hiệu quả truyền tải giá trị lịch sử, văn hóa tới công chúng, mà còn mở ra cơ hội mới cho phát triển công nghiệp văn hóa.
Làm “sống lại” di sản bằng công nghệ
Đầu tháng 2-2026, Bảo tàng Hà Nội chính thức mở cửa trở lại, giới thiệu không gian trưng bày chuyên đề cố định sau nhiều năm nghiên cứu và chuẩn bị. Không gian trưng bày được thiết kế theo hướng mở, điểm nhấn là sự kết hợp giữa hiện vật, hình ảnh, tư liệu và các thiết bị trình chiếu đa phương tiện. Các màn hình tương tác giúp người xem có thể tra cứu thông tin, khám phá sâu hơn về lịch sử, văn hóa và đời sống của Thăng Long - Hà Nội qua các thời kỳ. Đặc biệt, Bảo tàng dành không gian trải nghiệm số với những thước phim 3D mới mẻ. Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà cho biết, việc kết hợp giữa hiện vật gốc và công nghệ hiện đại là xu hướng nhằm tăng tương tác, từ đó thu hút du khách đến bảo tàng nhiều hơn, góp phần vào phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.
Ứng dụng công nghệ đã trở thành việc làm cấp thiết được nhiều bảo tàng trên địa bàn thành phố Hà Nội đẩy mạnh triển khai. Điển hình như Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam thực hiện chuyển đổi số trong quản lý và các hoạt động trưng bày, giáo dục, tham quan… Nhiều không gian trưng bày đã ứng dụng công nghệ số, sử dụng công nghệ thực tế ảo Virtual Reality (VR) - hệ thống mô phỏng các thiết kế 3D để duy trì và phát huy giá trị di sản. Ngoài ra, Bảo tàng còn sử dụng sự hỗ trợ của công nghệ cho phép khách tải ứng dụng (app) và sử dụng quét mã QR để xem câu chuyện về hiện vật…
Trong khi đó, Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng đẩy mạnh số hóa hiện vật và ứng dụng công nghệ trong hoạt động trưng bày. Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia Nguyễn Thị Thu Hoan cho biết, nhiều không gian trưng bày đã được bổ sung hệ thống thuyết minh tự động bằng nhiều ngôn ngữ, giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin. Một số chương trình trải nghiệm số còn cho phép khách tham quan khám phá hiện vật dưới dạng mô hình 3D, giúp họ hiểu rõ hơn về cấu trúc và giá trị các cổ vật.
Còn tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, hoạt động chuyển đổi số đã được thực hiện từ năm 2017. Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh cho biết, những ứng dụng như cinemagraph, 3D Mapping tại các triển lãm chuyên đề “Mùa xuân đất nước” (2023), “Đất nước tôi” (2023), “Xuân Hà Nội” (2024) đã góp phần thu hút lượng lớn khách tham quan, tăng hơn 300% so với 5 năm về trước.
Hướng tới bảo tàng thông minh
Ứng dụng công nghệ trong trưng bày đang giúp các bảo tàng thay đổi cách tiếp cận công chúng, từ mô hình “trưng bày tĩnh” sang “trải nghiệm tương tác”. Theo Tiến sĩ Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, việc số hóa hiện vật và xây dựng cơ sở dữ liệu số giúp bảo tàng mở rộng không gian tiếp cận ra ngoài phạm vi trưng bày vật lý. Thông qua các nền tảng trực tuyến, người xem ở bất kỳ đâu cũng có thể tham quan bảo tàng ảo, khám phá các bộ sưu tập và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của một quốc gia. Không chỉ dừng lại ở việc nâng cao trải nghiệm tham quan, ứng dụng công nghệ trong bảo tàng còn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.
Còn nhà nghiên cứu mĩ thuật, Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế cho rằng, các sản phẩm trưng bày ứng dụng công nghệ thường đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực như thiết kế đồ họa, lập trình, sản xuất nội dung số, kỹ thuật trình chiếu, nghệ thuật thị giác… Điều này tạo ra cơ hội hợp tác giữa bảo tàng với các doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị thiết kế sáng tạo.
Dù đang mang lại nhiều lợi ích và là xu thế tất yếu, song việc ứng dụng công nghệ trong trưng bày bảo tàng cũng đặt ra không ít thách thức cho các đơn vị, như nguồn lực tài chính, nhân lực am hiểu công nghệ cho tới năng lực quản lý và vận hành hệ thống công nghệ.
Để việc ứng dụng công nghệ mang lại hiệu quả cho bảo tàng, Tiến sĩ Phạm Quốc Quân cho rằng, công nghệ cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ để tôn vinh giá trị của hiện vật, chứ không thay thế hoàn toàn yếu tố truyền thống. Các đơn vị bảo tàng cần kết hợp hài hòa giữa nội dung lịch sử, nghệ thuật trưng bày và công nghệ hiện đại để tạo nên những không gian bảo tàng vừa giàu giá trị học thuật, vừa hấp dẫn về trải nghiệm. Trong khi đó, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn gợi ý, các đơn vị bảo tàng cần phải có kế hoạch cụ thể về tài chính, nội dung trưng bày, từ đó mời các chuyên gia công nghệ cùng lên ý tưởng để giúp cho hoạt động trưng bày sinh động, sáng tạo và hiệu quả, tránh lãng phí.
Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, các bảo tàng có thể trở thành những trung tâm sáng tạo, nơi di sản được “tái sinh” thông qua công nghệ và ý tưởng mới. Ứng dụng công nghệ trong trưng bày bảo tàng chính là “chìa khóa” để khai mở tiềm năng của di sản, góp phần thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa và lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa tới cộng đồng trong thời đại số.
