Sau gần 40 năm giữ nghề làm bánh gai truyền thống, vợ chồng chị Vũ Thị Sang, thôn Liên Hà 5, xã Bảo Hà đã xây dựng thương hiệu Bánh gai Công Sang và được vinh danh hộ sản xuất, kinh doanh giỏi của tỉnh năm 2026. Từ những thúng bánh gai bán trên tàu hỏa đến nữ triệu phú giúp những phụ nữ cao tuổi có thêm thu nhập là một hành trình không ít gian nan.
Xây dựng thương hiệu cho bánh gai truyền thống
Từ lâu, nhắc đến xã Bảo Hà bên dòng sông Hồng, người dân khắp nơi đều biết đến vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi có đền Bảo Hà thờ danh tướng Hoàng Bảy có công đánh giặc ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi và đền Cô Tân An thờ Mẫu thượng ngàn.
Bảo Hà cũng là vùng đất xanh tươi, trù phú, với nhiều sản vật nổi tiếng như hồng không hạt, chuối ngự Hồng Cam, đặc biệt là bánh gai Bảo Hà - loại bánh gai thơm ngon nức tiếng khắp vùng thượng nguồn sông Hồng.
Từ một sản phẩm truyền thống, đến nay bánh gai Bảo Hà đã được xây dựng thương hiệu đạt OCOP 3 sao của tỉnh, được nhiều người dân, du khách lựa chọn mua về làm quà khi đến nơi đây.
Điều đặc biệt, người xây dựng thương hiệu cho bánh gai Bảo Hà không phải là doanh nhân nổi tiếng, mà là một phụ nữ nông thôn giản dị, gắn bó với nghề làm bánh gai gần 40 năm nay. Đó là chị Vũ Thị Sang, ở thôn Liên Hà 5.
Theo con đường nhỏ vào thôn Liên Hà 5, chúng tôi không khó để tìm thấy nhà chị Sang, bởi ngay từ ngoài ngõ đã có tấm biển treo trên cao với dòng chữ Cơ sở sản xuất bánh gai Công Sang.
Ngay khi bước vào sân nhà, chúng tôi đã cảm nhận hương thơm của bánh gai lan tỏa trong gió. Tôi nhận ra đó là thứ hương vị quen thuộc của lá gai, gạo nếp quyện vào nhau, đánh thức bao ký ức tuổi thơ.
Người đón chúng tôi là một phụ nữ trung tuổi, quần áo giản dị, gương mặt hiền lành và nụ cười cởi mở. Vì đang bận rộn cùng mấy phụ nữ gói bánh trong bếp, nên chị Sang mời chúng tôi vào bếp cùng trải nghiệm làm bánh.
Trong gian bếp nhỏ, chị Sang cùng vài chị em đang khéo léo nặn những chiếc bánh hình tròn, màu đen, lăn cho hạt vừng dính đều mặt ngoài bánh, rồi đặt nhân đậu xanh có cả những sợi dừa trắng vào bên trong. Bánh gai được gói bằng lá chuối khô, sau đó được xếp vào nồi hấp bằng điện.
“Để làm được chiếc bánh gai, người làm bánh phải trải qua nhiều công đoạn. Từ bột lá gai trộn với bột gạo nếp, nhào nặn cho nhuyễn, sau đó làm nhân đỗ xanh, rồi mới hấp cho bánh chín. Hiện, mỗi ngày gia đình tôi sản xuất trung bình khoảng 500 chiếc bánh gai, phục vụ nhu cầu của người dân khu vực Bảo Hà và du khách đi lễ đền Bảo Hà, đền Cô Tân An và mua về làm quà”, chị Sang chia sẻ.
Theo lời chị Sang, trước đây gia đình chị chỉ làm bánh với số lượng ít theo phương pháp thủ công, nhưng từ năm 2023, khi xây dựng được thương hiệu Bánh gai Công Sang đạt OCOP 3 sao thì khách hàng biết đến và đặt bánh nhiều hơn.
Nhờ sự hỗ trợ của Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh, chị Sang có tiền đầu tư một số loại máy móc như máy xay, máy nhào bột, tủ hấp bánh nên sản xuất bánh số lượng lớn mà đỡ tốn công hơn. Có những đơn hàng trăm chiếc bánh được chị gửi về Phú Thọ, Hà Nội và các tỉnh miền xuôi. Mỗi năm, doanh thu từ bán bánh của cơ sở đạt từ 1,2 - 1,5 tỷ đồng, trừ mọi chi phí thu lãi từ 300 - 500 triệu đồng.
Kỷ niệm với nghề làm bánh
Khi được hỏi về nguồn gốc nghề làm bánh gai ở Bảo Hà, chị Sang chia sẻ, mặc dù sinh ra và lớn lên ở Bảo Hà nhưng chị vốn quê gốc ở Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Năm 1960, theo tiếng gọi của Đảng, bố mẹ chị Sang cùng gia đình từ Hưng Yên lên khai hoang, lập nghiệp ở vùng đất Bảo Hà, mang theo nghề làm bánh gai gia truyền.
Ngay từ khi còn nhỏ, hằng ngày được xem bố mẹ làm bánh gai, được cảm nhận hương thơm, vị ngọt của những chiếc bánh gai làm từ bàn tay khéo léo, tảo tần của mẹ, chị Sang đã thích nghề làm bánh. Chị kể, ngày nhỏ chị hay được mẹ sai ra vườn hái lá gai về phơi khô để giã thành bột làm bánh. Ban đầu, chưa phân biệt được lá gai với một số loại lá khác, có khi chị hái nhầm cả lá cây dại mang về.
Chị Sang hỏi mẹ tại sao lại lấy lá cây gai làm bánh mà không phải loại lá khác? Mẹ chị cười rồi bảo cây gai là loại thảo mộc quý, lá có hương thơm có thể giã ra làm bánh, củ gai có tác dụng an thai, vỏ cây gai bện làm dây rất chắc. Trong vườn có hai loại cây gai là cây cuống lá màu xanh và cây cuống lá màu đỏ đều làm bánh được, nhưng lá gai cuống xanh sẽ thơm hơn. Được mẹ chỉ dạy, khi trong vườn hết lá gai, có thể lấy lá mướp, lá bầu về phơi khô, đốt lấy tro làm nguyên liệu thay thế làm bánh gai được. Tuy nhiên, lá gai vẫn là nguyên liệu tốt nhất, nên gọi bánh gai là vì thế.
Trong gần 40 năm gắn bó với nghề làm bánh gai truyền thống, chị Sang có nhiều kỷ niệm vui buồn. Chị Sang nhớ lại: “Do gia đình hoàn cảnh khó khăn, nên tôi học hết lớp 7/10 rồi ở nhà giúp bố mẹ làm bánh gai bán. Sau này, khi lấy chồng, tôi vẫn giữ nghề làm bánh gai để kiếm sống. Hằng ngày, tôi mang bánh ra ga Bảo Hà bán cho khách, rồi bê cả thúng bánh lên tàu hỏa ngược Lào Cai để bán. Mỗi chuyến đi ngược về xuôi, tôi bán được khoảng 50 chiếc bánh, có thêm khoản tiền trang trải cho gia đình. Cũng có chuyến thức trắng cả đêm trên tàu mà không bán hết bánh, buồn lắm, nhưng rồi lại cố gắng làm mẻ bánh mới để hôm sau kịp lên tàu”.
Rồi chị Sang nhắc lại kỷ niệm đặc biệt vào sáng sớm một ngày mùa đông lạnh giá năm 1997, khi chị vừa mang thúng bánh xuống ga Lào Cai thì nhặt được một bọc đồ của ai đánh rơi bên đường tàu. Khi đó có ông xe ôm nhìn thấy bảo chị đưa xem có gì chia đôi, nhưng chị nhớ lời mẹ dặn “nhặt được của rơi trả người đánh mất” nên nhất định không nghe. Khi chị mang bọc đồ nộp cho công an thì mới biết bên trong có mấy bắp ngô luộc và cọc tiền 105 triệu đồng.
“Ngày ấy số tiền đó lớn lắm, gấp đôi số tiền vợ chồng tôi tích cóp nhiều năm để xây ngôi nhà mới. Thật may là nhờ có công an mà số tiền đã được trả lại cho người đánh rơi”, chị Sang cười khi nhắc lại chuyện cũ.
Những chiếc bánh gai đậm tình làng nghĩa xóm
Khi đang cùng chúng tôi ôn lại những kỷ niệm trong nghề làm bánh thì một phụ nữ trung tuổi mang lên những bánh còn nóng hổi. Chị Sang nhanh tay bóc bánh, sau lớp lá chuối khô bên ngoài là chiếc bánh đen nhánh, tỏa khói và hương thơm hấp dẫn, mời chúng tôi cùng thưởng thức.
Dù đã được thưởng thức bánh gai ở nhiều nơi, nhưng đây là lần đầu tiên tôi được ăn chiếc bánh còn nóng. Bánh mềm và thơm, vị ngọt thanh chứ không quá ngọt nên rất dễ ăn. Chị Sang bảo bánh gai ở đây từ trẻ em đến người già đều thích. Đặc biệt, ở vùng đất Bảo Hà, bánh gai được nhiều đoàn khách mua để dâng lên đền Bảo Hà, đền Cô Tân An, cầu bình an, may mắn. Vào dịp lễ, tết, có ngày chị làm cả nghìn chiếc bánh gai phục vụ du khách dâng lễ lên đền.
Thăm cơ sở sản xuất bánh gai của chị Sang, tôi để ý thấy tất cả người làm đều là phụ nữ tầm tuổi từ 50 đến ngoài 60 tuổi. Chị Nguyễn Thị Lưu, nhà ở thôn Liên Hà 5 cho biết: “Năm nay tôi đã 64 tuổi, không còn khỏe như trước nên cũng không biết làm gì để có thêm thu nhập trang trải cuộc sống. Nhờ chị Sang nhận vào làm tại xưởng, mỗi ngày tôi được trả 200 nghìn đồng tiền công. Hơn chục năm nay, nhờ khoản tiền đó mà gia đình tôi có cuộc sống tốt hơn”.
Không chỉ có chị Lưu, thời gian qua cơ sở sản xuất bánh gai của chị Sang đã tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động nữ là người cao tuổi hoàn cảnh khó khăn trong thôn. Ngoài ra, chị Sang còn thu mua các nguyên liệu như lá chuối, gạo nếp cho bà con trong vùng để làm bánh. Nhờ đó, giúp nhiều hộ dân có thêm thu nhập. Mỗi chiếc bánh gai không chỉ là sản phẩm đơn thuần mà còn mang đậm tình làng, nghĩa xóm nơi đây.
Chúng tôi chia tay cơ sở sản xuất bánh gai nức tiếng vùng đất Bảo Hà này khi chị Sang cùng các chị em trong xưởng lại tất bật với những mẻ bánh mới. Năm 2025, cùng với làm bánh gai, chị Sang đã xây dựng thêm thương hiệu Bánh rợm Công Sang được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Từ những thúng bánh bán dạo trên tàu hỏa, chị Sang không chỉ có tiền nuôi 3 người con học cao đẳng, đại học và tạo việc làm cho phụ nữ địa phương, mà đã đưa bánh gai, bánh rợm thành sản phẩm uy tín có chỗ đứng trên thị trường.