Qua khảo sát 316 học sinh dân tộc Nùng bậc THCS, THPT và 420 phụ huynh trên địa bàn xã Lục Yên, có tới 66,77% học sinh hạn chế về khả năng hiểu, sử dụng tiếng Nùng và 80,7% chưa hiểu rõ về trang phục, lễ hội, phong tục truyền thống.
Xuất phát từ thực tế môi trường sử dụng tiếng Nùng An tại xã Lục Yên đang ngày càng thu hẹp khi học sinh chủ yếu dùng tiếng Việt trong học tập và giao tiếp, nhiều người trẻ không thể nói hoặc thiếu tự tin khi dùng tiếng mẹ đẻ. Trong khi đó, những người am hiểu sâu sắc và sử dụng thành thạo ngôn ngữ này chủ yếu đã cao tuổi, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải kịp thời lưu giữ trước nguy cơ đứt gãy trao truyền giữa các thế hệ.
Từ trăn trở đó, dưới sự hướng dẫn của cô giáo Phạm Thị Hồng Nhung, 2 học sinh lớp 11A1 Trường THPT Hoàng Văn Thụ là em Bạch Trà My và Nguyễn Văn Lâm đã nghiên cứu và xây dựng hệ sinh thái số mang tên “Mạch nguồn Nùng An”.
Để bảo đảm tính chính xác của nguồn học liệu, nhóm tác giả đã trực tiếp điền dã tại các thôn bản, gặp gỡ, ghi âm và tham vấn ý kiến của các nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng, tiêu biểu như ông Tăng Ngọc Thắng tại xã Lục Yên, nhằm chuẩn hóa từ vựng, cách phát âm bằng chữ Quốc ngữ cũng như kiểm chứng các tri thức văn hóa.
Bằng việc kết hợp giữa công nghệ thông tin (phần mềm học trực tuyến, sách 3D, từ điển tương tác) cùng các hoạt động kết nối cộng đồng, dự án mở ra hướng đi mới hiệu quả, giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận, thêm yêu quý và có trách nhiệm gìn giữ những nét đẹp bản sắc của đồng bào Nùng An.
Điểm nổi bật của dự án là việc số hóa đồng bộ các giá trị văn hóa thành hệ thống học liệu đa phương tiện thân thiện với giới trẻ. Phần mềm học trực tuyến trên website được thiết kế theo các chủ đề gần gũi như chào hỏi, gia đình, trang phục, lễ hội, ẩm thực... tích hợp giọng đọc bản ngữ, kho thẻ từ vựng tương tác tra cứu nhanh tiếng Nùng An - tiếng Việt và hệ thống bài tập trắc nghiệm, ghép từ, sắp xếp câu sinh động.
Bên cạnh giáo trình và cẩm nang giao tiếp, hệ sinh thái còn xây dựng sách văn hóa Nùng An lật trang 3D, kho truyện cổ tích, truyền thuyết kèm video minh họa trực quan về trang phục chàm, nghệ thuật hát Phưn hay sự tích dấu tròn trắng trên khăn áo truyền thống.
“Khi thực hiện dự án, khó khăn lớn nhất là việc phiên âm và thu âm sao cho chuẩn ngữ điệu của người bản xứ. Nhờ sự tận tình của các bác nghệ nhân và người có uy tín trong xã, chúng em đã hoàn thiện được kho dữ liệu số để các bạn trẻ có thể nghe, học và tra cứu mọi lúc, mọi nơi”- em Nguyễn Văn Lâm chia sẻ
Không dừng lại ở không gian mạng, dự án còn tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa công nghệ với đời sống học đường và cộng đồng. Nhóm tác giả đã phối hợp với Hội người Nùng An xã Lục Yên vận hành fanpage quảng bá bản sắc địa phương, tổ chức các buổi giao lưu truyền dạy trực tiếp giữa nghệ nhân với thanh thiếu niên, lồng ghép học liệu số vào các tiết học trải nghiệm và tổ chức cuộc thi “Mạch nguồn Nùng An” thu hút đông đảo học sinh tham gia.
Qua khảo sát 227 học sinh sau khi trải nghiệm nền tảng số, đại đa số đều đánh giá cao giao diện thân thiện, tư liệu phong phú và hiệu quả thực hành ngôn ngữ mà ứng dụng mang lại.
Nhìn lại hành trình đưa dự án đến với các bạn học sinh, em Bạch Trà My bộc bạch: “Ứng dụng công nghệ để lưu giữ tiếng nói và văn hóa không chỉ là cách để thế hệ trẻ chúng em tiếp cận kiến thức dễ dàng hơn, mà còn thắp lên tình yêu với bản sắc dân tộc. Khi thấy các bạn chăm chú tìm hiểu về trang phục, truyện kể hay các tích xưa qua sách lật 3D và các vòng thi trực tuyến, em càng tin rằng hệ sinh thái số này sẽ là cầu nối bền vững, giúp di sản của cha ông sống mãi cùng thời gian”.
Trà My cũng kỳ vọng hệ sinh thái số sẽ tiếp tục được bổ sung thêm nhiều tư liệu mới để trở thành cầu nối giữa thế hệ đi trước với lớp trẻ hôm nay.
Đánh giá về tính ứng dụng của đề tài, cô giáo Phạm Thị Hồng Nhung, giáo viên hướng dẫn dự án nhận định: Các em đã biết vận dụng thế mạnh công nghệ số để giải quyết bài toán thực tiễn ngay tại địa phương.
“Dự án không chỉ dừng lại ở một sản phẩm dự thi khoa học kỹ thuật mà đã tạo ra môi trường học tập mở, hỗ trợ đắc lực cho nhà trường và gia đình trong việc giáo dục văn hóa địa phương, bồi đắp niềm tự hào và ý thức giữ gìn tiếng nói, bản sắc dân tộc Nùng An cho thế hệ trẻ” - cô Nhung nhấn mạnh.
Từ những kết quả bước đầu tại Trường THPT Hoàng Văn Thụ, xã Lục Yên, hệ sinh thái số “Mạch nguồn Nùng An” đang mở ra hướng đi bền vững trong việc số hóa di sản. Việc kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại với tâm huyết của cộng đồng không chỉ giúp tiếng nói và văn hóa Nùng An được lưu giữ lâu dài mà còn góp phần lan tỏa tình yêu, trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong thế hệ trẻ hôm nay.
