Trong đời sống tinh thần của người Tày ở thôn Cáng, lễ cơm mới là dịp trọng đại đánh dấu thành quả sau một mùa vụ lao động vất vả. Khi những bông lúa đầu mùa gặt về, đồng bào lại chọn ra những hạt nếp dẻo thơm nhất để làm cốm tươi, dâng lên tổ tiên bày tỏ lòng biết ơn và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Bánh cốm ra đời từ không gian văn hóa ấy, gói trọn hương vị của mùa lúa mới cùng những ước vọng ấm no.
![baolaocai-br_hh-kham-pha-lao-cai00-38-04-09still045.jpg](https://cdn.baolaocai.vn/images/IM7uNvognPWza6yR3RrQNqkIcq05qSK-SBRa1z6Vgta9esBOZpcSZoaNnYVUKZO3lLQUvGxK7hYDcrLHx40aVOB_tkOLshe1t_WScmLZM1VBLYEMN4RmxB6NN6rRsQRK/baolaocai-br_hh-kham-pha-lao-cai00-38-04-09still045.jpg.avif "Trong mâm lễ dâng lên thần linh, tổ tiên khi thực hiện nghi lễ "Then pang mẩu" không thể thiếu cốm và những món ăn chế biến từ cốm.")
Trước đây, bánh chủ yếu xuất hiện trong lễ cơm mới hoặc những sự kiện quan trọng của gia đình. Bởi vậy, quy trình chế biến không chỉ thuần túy là kinh nghiệm nấu ăn, mà còn gắn liền với phong tục, ký ức và đời sống tâm linh cộng đồng.
Qua mỗi mùa làm bánh, những người phụ nữ trong gia đình lại cùng nhau thực hành, trao truyền bí quyết cho thế hệ sau.
Tại căn bếp của chị Phạm Thị Bền ở thôn Cáng, từng nguyên liệu làm bánh đều được chuẩn bị kỹ lưỡng. Thành phần chính là cốm, kết hợp cùng thịt lợn băm, thịt vịt luộc thái nhỏ, lạc luộc giã nhuyễn, hành lá thái nhỏ và nước luộc vịt. Tất cả được nêm nếm với những loại gia vị đặc trưng, tạo nên hương vị riêng cho món bánh.
Điểm độc đáo tạo nên nét riêng biệt của bánh cốm Hợp Thành so với các loại bánh cốm ngọt thông thường chính là việc sử dụng thịt vịt và nước luộc vịt.
Trong tín ngưỡng truyền thống của người Tày, vịt được xem là con vật mang thông điệp của con người đến với thần linh và thần lúa. Do đó, trên mâm cúng lễ cơm mới luôn có đĩa thịt vịt dâng lên các đấng linh thiêng.
Việc đưa thịt vịt và nước luộc vịt vào nhân bánh vì thế không đơn thuần để tạo độ béo ngậy, đậm đà, mà còn thể hiện sự trân trọng đối với sản vật dâng cúng, thể hiện nét văn hóa chắt chiu, biết ơn thiên nhiên ban tặng.
Theo chị Bền, vịt làm bánh phải là loại vịt nuôi thả tự nhiên, thịt chắc và thơm. Phần nước luộc được giữ lại để trộn cùng cốm, vừa tạo độ ẩm vừa tăng hương vị.
Đặc biệt, một gia vị không thể thiếu là hạt dổi rừng. Hạt dổi phải được rang thơm, xay nhỏ, hòa nước rồi lọc lấy phần nước cốt để trộn vào bánh. Cách làm này giúp bánh giữ được mùi thơm đặc trưng mà không bị lợn cợn khi thưởng thức.
Để có một mẻ bánh ngon, khâu trộn nguyên liệu và căn chỉnh gia vị đòi hỏi sự tỉ mỉ rất cao. Thịt lợn băm, thịt vịt thái nhỏ, lạc xay, hành lá, nước luộc vịt, nước cốt hạt dổi và gia vị lần lượt được đưa vào trộn đều cùng cốm sao cho các thành phần phân bố đồng đều, cốm thấm đủ độ ẩm nhưng vẫn giữ được độ dẻo.
Hỗn hợp sau khi trộn được ủ khoảng 30 phút để gia vị ngấm sâu, hạt cốm mềm hơn và các thành phần quyện chặt vào nhau. Khi hỗn hợp đạt độ dẻo chuẩn, người làm bánh chia thành từng phần nhỏ, khéo léo gói gọn trong những lớp lá dong xanh mướt.
Bánh sau đó được xếp vào chõ gỗ, hấp cách thủy trong khoảng 30 phút. Dưới sức nóng của hơi nước, cốm mềm dẻo, hương thơm của hạt dổi quyện cùng mùi lá dong lan tỏa khắp căn bếp.
Thưởng thức chiếc bánh khi còn nóng, người ăn sẽ cảm nhận được vị dẻo thơm của cốm, vị béo ngậy của thịt vịt, đậm đà của thịt lợn, chút bùi của lạc và hương dổi thoang thoảng - một sự hòa quyện tròn vị, khác biệt hoàn toàn với những loại bánh cốm khác.
Ngày nay, bánh cốm Hợp Thành không chỉ gói gọn trong dịp lễ cơm mới mà đã hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống hằng ngày, trở thành món ăn được du khách gần xa yêu thích. Khách hàng khi có dịp thưởng thức loại bánh cốm mặn độc đáo này đều để lại những ấn tượng khó quên.
Chị Đinh Thùy Giang (phường Lào Cai) chia sẻ: "Tôi rất thích hương vị thơm ngậy của bánh cốm do đồng bào Tày ở Hợp Thành chế biến".
Nhiều gia đình ở Hợp Thành vẫn duy trì cách làm bánh truyền thống. Vào những ngày cao điểm, gia đình chị Phạm Thị Bền có thể sản xuất hàng trăm chiếc bánh, cung ứng cho khách hàng trong và ngoài tỉnh với giá từ 10.000 đến 20.000 đồng/chiếc. Việc duy trì nghề không chỉ mang lại thu nhập mà còn là niềm tự hào khi hương vị ẩm thực truyền thống của dân tộc được quảng bá rộng rãi.
Đáng quý hơn, nghề làm bánh đang được thế hệ trẻ tiếp nối một cách tự nhiên. Em Hoàng Thùy Linh (con gái chị Bền) cũng rất thành thạo từng công đoạn từ chuẩn bị nguyên liệu, nêm nếm gia vị đến gói bánh. Thùy Linh bộc bạch: "Em muốn học thật thành thạo cách làm bánh của mẹ để sau này tiếp tục gìn giữ và giới thiệu món ăn truyền thống của dân tộc mình đến với nhiều người hơn".
Gắn bó lâu đời với mâm cúng tổ tiên trong ngày lễ cơm mới, bánh cốm Hợp Thành nay đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống thường ngày của người dân. Giữ trọn hồn cốt văn hóa vốn có, qua đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Tày, hương vị của mùa lúa mới vẫn tiếp tục được lưu giữ, góp phần làm phong phú thêm bức tranh ẩm thực truyền thống của vùng đất Lào Cai.
