Năm nay 83 tuổi, cụ Nguyễn Thị Văn ở thôn Bắc Sơn, xã Lâm Thượng đã có hơn 60 năm gắn bó với miếng trầu. Hình ảnh bà cụ răng đen, môi đỏ, miệng liên tục nhai trầu đã quen thuộc mỗi ngày.
Cụ Văn và giàn trầu đã trồng 7 năm.
Trước căn nhà sàn của cụ là giàn trầu xanh tốt và hàng cau thẳng tắp. Khi có khách đến thăm nhà, dù tuổi cao, lưng còng, cụ vẫn tự tay ra vườn lựa những lá trầu vừa độ bánh tẻ (lá không quá non cũng không quá già) để têm trầu mời và giới thiệu với khách. “Đây là những lá ngon nhất để ăn trầu”, cụ Văn chia sẻ.
Giàn trầu trước nhà cụ Văn đã được trồng khoảng 7 năm. Cụ cho biết, cây trầu phải trồng từ 2 năm trở lên, khi lá đủ độ mới ngon. Ở Lâm Thượng, hầu hết các gia đình đều trồng một hàng cau để lấy quả. Không chỉ phục vụ gia đình, giàn trầu, quả cau còn được cụ chia sẻ với những người hàng xóm, nhất là các bà, các cụ vẫn duy trì thói quen ăn trầu.
Hái trầu xong, cụ Văn lau sạch từng chiếc lá rồi xếp gọn vào chiếc túi nhỏ. Cụ lấy cơi trầu, ngồi bên cửa sổ, lần lượt chuẩn bị cau, vôi trắng, vỏ chay, thuốc lào... Các thao tác đều thuần thục, từ lựa lá, chuẩn bị nguyên liệu đến têm thành từng miếng trầu nhỏ.
Cách têm trầu của người Tày cũng không quá cầu kỳ. Lá trầu được quệt chút vôi trắng, thêm hai miếng vỏ chay, một miếng cau và chút thuốc lào rồi khéo léo gói lại. Sau khi têm, miếng trầu được thưởng thức sẽ hòa quyện vị cay nồng của trầu, vị chát của vỏ chay và vị thơm của cau.
Cụ Văn chia sẻ: “Tôi bắt đầu ăn trầu sau khi sinh đứa con đầu lòng. Khi ấy, mẹ chồng khuyên tôi ăn trầu để cảm thấy dễ chịu hơn trong những ngày chăm con vất vả. Từ những lần ăn thử, vị cay nồng ban đầu dần trở nên quen thuộc. Hơn 60 năm trôi qua, ăn trầu đã trở thành thói quen hằng ngày. Có ngày tôi ăn đến 10, 20 miếng. Tôi đi đâu cũng mang theo túi trầu nhỏ”.
Trong ký ức của cụ Văn, trước đây, tục ăn trầu phổ biến trong các gia đình người Tày ở Lâm Thượng. Mẹ của cụ Văn và những người phụ nữ trong gia đình đều ăn trầu. Sau bữa sáng, khi đi nương, đi chợ hay gặp gỡ hàng xóm, mọi người thường têm trầu để ăn. Khách đến nhà được mời trầu như một cách đón tiếp thân tình. Những cuộc chuyện trò bên cơi trầu cũng là một phần quen thuộc trong sinh hoạt cộng đồng.
Cụ Văn nhớ lại: “Ngày trước, cứ gặp nhau là mời trầu, nhà này hết thì sang nhà khác xin. Phụ nữ đều có cơi trầu và túi đựng trầu nhỏ bên hông. Có khi chỉ cần miếng trầu là mọi người ngồi lại chuyện trò rất lâu. Bây giờ ít người ăn trầu, nhưng tôi vẫn giữ thói quen ấy”. Nhớ lại thời son trẻ, cụ Văn kể, ngày ấy tôi từng được mọi người khen là người con gái đẹp nhất làng. Chưa biết yêu là gì, nhưng tôi được không ít chàng trai để ý, trong đó có người sau này trở thành chồng mình. Chuyện nên duyên của ông bà cũng giản dị như nhiều đôi vợ chồng thời trước. Trong lễ ăn hỏi, trầu cau được mang đến đầy đủ theo phong tục. Cuộc hôn nhân không bắt đầu từ tình yêu đôi lứa, nhưng bằng sự gắn bó và sẻ chia, ông bà đã cùng nhau xây dựng gia đình, sinh được 11 người con và có hơn 60 năm chung sống bên nhau.
Hiện nay, số người ăn trầu ở Lâm Thượng đã giảm nhiều, chủ yếu còn những người cao tuổi. Tuy nhiên, trầu cau vẫn giữ vai trò quan trọng trong một số phong tục của người Tày. Trong lễ cưới hỏi, trầu cau là lễ vật gắn với các nghi thức truyền thống. Vào ngày rằm, ngày Tết, nhiều gia đình vẫn têm trầu đặt lên bàn thờ để dâng cúng tổ tiên. Cụ Văn cũng duy trì việc tự tay têm trầu rồi kể chuyện cho con cháu hoặc khách đến chơi nhà như một cách giữ nếp sinh hoạt đã gắn bó với mình suốt nhiều năm. Bởi vậy, ở tuổi 83, cụ Văn vẫn có hàm răng khỏe, chưa từng bị sâu răng hay gãy, rụng.
Câu chuyện về miếng trầu của cụ Văn được người cháu Lý Thị Mát, 29 tuổi, hiện đang làm công việc sáng tạo nội dung, quảng bá du lịch, văn hóa và ẩm thực địa phương đặc biệt quan tâm. Chị đã từng thử ăn trầu nhưng không quen với vị cay nồng ấy. Dù vậy, chị Mát vẫn thường ngồi bên bà, xem bà têm trầu, lắng nghe những câu chuyện về phong tục của người Tày. Từ những hình ảnh gần gũi ấy, chị Mát đã thực hiện một video về tục ăn trầu của bà và nhận được sự quan tâm của đông đảo người xem. Với chị, đây là cách lưu lại những khoảnh khắc đời thường, giới thiệu một nét văn hóa truyền thống đến nhiều người, nhất là thế hệ trẻ. “Tôi nghĩ những điều bà đang làm rất đáng được lưu giữ. Có thể chúng tôi không còn ăn trầu như thế hệ trước, nhưng nếu không ghi lại thì sau này nhiều người sẽ không biết người Tày từng có phong tục này. Tôi muốn qua những video của mình để mọi người hiểu thêm về văn hóa và cuộc sống ở quê hương”, chị Lý Thị Mát chia sẻ.
Không chỉ ở Lâm Thượng, tại xã Võ Lao, nơi có đông đồng bào dân tộc Tày sinh sống, tục ăn trầu vẫn được các bà, các cụ gìn giữ qua nhiều thế hệ. Buổi chiều ở Võ Lao, bên hiên những nếp nhà sàn, các cụ bà tuổi ngoài 70 vẫn quây quần bên nhau, vừa ăn trầu vừa trò chuyện rôm rả. Ở đây, hầu như nhà nào cũng có hàng cau, giàn trầu xanh mướt. Với các cụ, miếng trầu đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt thường ngày. Những dịp lễ, Tết hay cưới hỏi, các bà lại cùng nhau têm trầu dâng cúng tổ tiên, rồi chia sẻ những miếng trầu cay nồng, thắm đượm tình làng nghĩa xóm.
Bên thắt lưng mỗi cụ bà thường giắt chiếc túi nhỏ đựng trầu cau cùng con dao bổ cau. Cụ Chương, xã Võ Lao chia sẻ: “Mỗi bà đều có gói trầu riêng, nhưng vẫn thích gặp nhau, cùng ăn trầu, trò chuyện. Có như thế mới vui”.
Ăn trầu cũng có thói quen riêng được các cụ gìn giữ từ nhiều năm nay. Cụ Chương kể thêm: "Khi ăn, tôi thường nhai giập lá trầu trước, sau đó mới thêm cau và vỏ chay. Khi các nguyên liệu đã quyện vào nhau, thì lấy một nhúm thuốc lào nhỏ bằng hạt ngô, chà nhẹ lên răng cửa để làm sạch nhựa trầu rồi tiếp tục nhai cùng”.
Một số cụ bà tuổi cao, răng đã yếu, còn mang theo chiếc cối sắt nhỏ để giã nhuyễn trầu cau trước khi ăn. Giữa nhịp sống hiện đại, tục ăn trầu ở Võ Lao vẫn được lưu giữ qua những thói quen mộc mạc ấy. Miếng trầu không chỉ mang hương vị thân quen, mà còn là cái cớ để các bà, các cụ gặp gỡ, sẻ chia câu chuyện thường ngày, gìn giữ nét đẹp văn hóa của đồng bào Tày.
Câu chuyện về tục ăn trầu đang được tiếp nối theo cách riêng. Miếng trầu có thể không còn hiện diện thường xuyên trong đời sống như trước, nhưng những giá trị văn hóa gắn với nó vẫn được gìn giữ qua ký ức, phong tục và tình yêu quê hương của các thế hệ người Tày.
