Trăn trở giữ nếp xưa

Canh cánh tiếng của cha ông

Ở tuổi 75, ánh mắt ông Tăng Ngọc Thắng khi nhìn về những ngọn núi quanh bản làng, đượm một trở trăn khó giấu. Đó không phải là nỗi lo tuổi cao bóng xế của người già mà là chuyện giữa dòng chảy hối hả của nhịp sống hiện đại, người đàn ông Nùng An này lại thấy khoảng trống vô hình cứ ngày một nới rộng ngay trong chính từng nếp nhà khi tiếng nói cha ông đang dần thưa vắng.

Trầm tư trong chất giọng, ông Thắng kể: “Hồi xưa, thế hệ chúng tôi, từ thuở nằm nôi cho đến lúc chạy nhảy quanh sân, đứa trẻ Nùng An lớn lên hoàn toàn trong âm vang tiếng mẹ đẻ. Lời ru của bà, tiếng răn dạy của cha mẹ, câu chuyện trò của xóm giềng đều bằng tiếng Nùng. Tiếng nói ngấm vào máu thịt tự nhiên như khí trời, trước khi những đứa trẻ học thêm chữ phổ thông”.

Nhịp sống kéo theo những đổi thay hối hả. Ông Thắng bảo rằng: “Đứa trẻ giờ chưa đầy hai tuổi đã đến nhà trẻ. Ở lớp, các cháu chỉ dùng tiếng phổ thông. Trở về nhà, người lớn cũng tiện đà trò chuyện với con cháu bằng tiếng phổ thông cho dễ hiểu. Cứ thế, tiếng Nùng bị đẩy lùi về phía sau cánh cửa, rồi dần lặng im”.

Ông Thắng xót xa nhận ra lớp thanh niên sinh vào thập niên 80, 90 đã bắt đầu quên dần từ vựng tiếng Nùng An. Đến thế hệ sinh sau năm 2000, số người nghe hiểu và chuyện trò rành rẽ bằng tiếng Nùng An gần như đếm trên đầu ngón tay. Di sản ngôn ngữ cùng bao phong tục ngàn đời, giờ đây chỉ còn co cụm nơi vài ba cụ già tóc bạc phơ hay những người làm công việc tín ngưỡng - những người hiếm hoi còn cất giữ sách cúng, còn hành lễ và trò chuyện thường nhật bằng thứ tiếng của tiền nhân.

Đau đáu tấm áo chàm

Giữa cộng đồng các nhánh Nùng, người ta nhận ra người Nùng An từ trang phục ở chiếc áo dài và chiếc khăn đội đầu cuốn vểnh sang hai phía. Đặc biệt, ngay góc vạt dưới tà áo chàm luôn hiện diện một hình tròn màu trắng đường kính chừng 3,5 cm, viền tỏa những tia sáng li ti.

Để tạo nên chi tiết ấy, người thợ nhuộm chàm xưa dùng sợi chỉ buộc siết thật chặt một túm vải nhỏ. Trải qua bao lần ngâm, nhuộm, đập vải, phần lõi buộc kín không bắt màu. Khi mở chỉ, một chấm trắng tinh khôi hiện ra giữa sắc chàm thẫm, như vầng trăng soi giữa đêm sâu.

Vết trắng ấy không đơn thuần là hoa văn trang trí mà mang theo huyền tích câu chuyện tình buồn của người Nùng An. Chuyện kể về đôi lứa yêu nhau say đắm nhưng bị gia đình ngăn cấm vì chàng trai quá nghèo. Nàng bị ép gả vào nhà giàu. Đêm cuối cùng trước ngày vu quy, họ gặp nhau bên bờ suối, khóc cạn dòng nước mắt hẹn thề kiếp sau tao ngộ.

Lấy vạt áo chàm lau nước mắt, giọt lệ đau xót làm phai màu vải, để lại vết loang tròn. Đôi lứa bèn lấy dấu trắng ấy làm tín vật hẹn ước, để muôn vạn nẻo đời nếu gặp lại sẽ nhận ra nhau. Dấu tròn trên vạt áo chàm Nùng An từ đó trở thành biểu tượng của sự son sắt, của tình yêu thủy chung vượt qua trắc trở.

Thế nhưng, biểu tượng đẹp đẽ ấy từng có giai đoạn dài bị lãng quên. Lớp trẻ lớn lên không còn biết cách cắt may, vụng về khi vấn khăn, chẳng mấy ai hiểu vì sao vạt áo lại có chấm trắng. Bước ngoặt chỉ bắt đầu le lói từ năm 2023, khi một số phụ nữ tâm huyết ở vùng đất Lục Yên cùng nhau gom góp mẫu áo cũ, thành lập Câu lạc bộ Bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng đất Ngọc với hơn 20 thành viên. Màu chàm truyền thống dần trở lại trong ngày hội đại đoàn kết, trong các buổi sinh hoạt thôn bản.

Nhìn chị em rạng rỡ trong nếp áo chàm, ông Thắng mừng nhưng lòng vẫn canh cánh. Ông mong mỏi: “Trang phục truyền thống chỉ mặc vào dịp hội thì chưa đủ mà phải được hiện diện trong cuộc sống mới không bị lãng quên”.

Gom từng “đốm lửa nhỏ” thắp sáng mạch cội nguồn

Những nỗi canh cánh, trở trăn về bản sắc văn hóa dân tộc khiến ông Tăng Ngọc Thắng vẫn quyết định làm gì đó ở tuổi xề chiều. Không chần chừ thêm, năm 2023, ông bắt đầu những chuyến đi, mong kết nối người Nùng An ở nhiều miền đất, cùng chia sẻ nỗi trăn trở và bàn cách gìn giữ những nét xưa. Ông tìm lên mạn Bảo Yên, rồi lặn lội qua Phúc Lợi, Bảo Ái... Cứ nghe ngóng nơi đâu có người già am tường tiếng nói, còn giữ sách xưa hay phong tục Nùng An, ông lại tìm đến. Đôi chân già vượt qua những con dốc, đồi núi quanh co chỉ để ngồi bên ấm chè mạn, lắng nghe, ghi chép, chắp nối lại mảnh ký ức ông cha.

Đang dở dang công việc, sang năm 2024, một trận ốm nặng khiến sức khỏe ông sa sút nghiêm trọng. Những chuyến đi buộc phải ngừng lại. Ông kể: “Nằm trên giường bệnh, có lúc tôi ngậm ngùi nghĩ mình khó lòng đi tiếp con đường đã chọn”. Nhưng rồi, tình yêu với nguồn cội như ngọn lửa âm ỉ tiếp thêm sức mạnh. Cuối năm 2025 sang đầu năm 2026, khi bước chân đã vững hơn đôi chút, ông Thắng lại cầm điện thoại, chắp nối liên lạc với những người bạn già cùng chí hướng. Bởi ông nghĩ rằng: “Còn thở, còn đi được thì phải cố, sợ mai này nằm xuống lại không kịp”.

Bao tâm huyết dồn tụ lại trong ngày 10/5/2026. Hôm ấy, tại xã Lục Yên diễn ra buổi gặp gỡ, tọa đàm về bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng An do chính ông Thắng cất công đứng ra khởi xướng, được chính quyền địa phương ủng hộ nhiệt thành.

Nhắc lại buổi gặp gỡ hôm ấy, ánh mắt ông Tăng Ngọc Thắng như vẫn còn sự xúc động: “Trước ngày diễn ra, khi cán bộ địa phương hỏi số lượng đại biểu, tôi chỉ dám ước chừng khoảng 100 người đã là quý. Nhưng buổi sáng hôm ấy, hội trường chào đón hơn 300 bà con Nùng An ở nhiều địa phương về tề tựu. Có những cụ già vượt mấy chục cây số đường đèo, áo chàm tươm tất, nụ cười rạng rỡ trên môi”.

Buổi gặp gỡ ấy, họ ngồi lại bên nhau, người nhắc lại tập quán cũ, người đính chính câu ca cổ, chắp nối từng mảnh ghép văn hóa tưởng chừng đã phai mờ. Từ cuộc hội ngộ ấy, Ban liên lạc người Nùng An tỉnh Lào Cai chính thức ra mắt; Hội người Nùng An xã Lục Yên cũng được thành lập, mục tiêu là tạo đầu mối tập hợp những người tâm huyết, từng bước đưa hoạt động bảo tồn văn hóa về từng thôn bản.

Ông Thắng bắt tay ngay vào việc "cắm rễ" hoạt động xuống từng ngõ xóm. 5 chi hội người Nùng An tại các thôn nhanh chóng được thành lập, đạt 100% mục tiêu đề ra. Mỗi chi hội lại chia thành các tổ nhỏ, có người đứng đầu sâu sát, trực tiếp vận động từng hộ gia đình.

Ông Thắng cùng những người nòng cốt trong Hội người Nùng An kiên trì việc vận động bà con gìn giữ trang phục Nùng truyền thống, bằng việc sử dụng nhiều hơn trong cuộc sống; kể những câu chuyện giản dị về ý nghĩa của tấm áo chàm, về làn điệu dân ca, phong tục và tri thức truyền thống cho thế hệ trẻ.

Đặc biệt, mục tiêu lớn nhất mà ông Thắng cùng các cộng sự đang dồn sức lúc này là đưa tiếng mẹ đẻ trở lại đời sống. Không thể trông chờ hoàn toàn vào vài lớp học tình nguyện ngắn ngày, việc phục dựng tiếng nói phải bắt đầu từ gốc rễ gia đình.

Ông vận động các bậc cao niên kiên trì trò chuyện với con cháu bằng tiếng Nùng, khuyên cha mẹ coi tiếng mẹ đẻ là tài sản quý báu cần trao truyền chứ không phải rào cản hội nhập. Bên cạnh đó, nhóm tâm huyết đang cùng nhau phối hợp xây dựng giáo trình giản dị, phù hợp với lứa tuổi nhỏ để các em học chữ, học nói, học hát dân ca một cách tự nhiên nhất.

Nhìn ra khoảng sân ngập nắng chiều, ông Thắng tâm tư: Một người trẻ biết nói tiếng dân tộc mình thì mới hiểu được câu chuyện ông bà kể bên bếp lửa, hiểu được lời hát, phong tục từ bao đời để lại. Chỉ khi tiếng mẹ đẻ còn được cất lên dưới những mái nhà, thì tâm hồn người Nùng An mới thực sự vẹn nguyên và trường tồn qua năm tháng.

Ở cái tuổi thất thập cổ lai hy, khi nhiều người chọn an nhàn vui vầy cùng con cháu. Còn ông già Nùng An ấy vẫn như cánh chim không mỏi giữa đại ngàn, chạy đua với tuổi tác để gom góp, kết nối từng nét xưa, trao lại cho mai sau.