Với người Cao Lan, chim gâu là hình tượng linh thiêng, cao quý, gắn với những câu chuyện, trong đó có truyền thuyết về nàng Lưu Tam (Lau Slam).
Hình ảnh đôi chim tượng trưng cho sự gắn bó, tình nghĩa, đồng thời thể hiện những phẩm chất tốt đẹp của con người như cần cù, chịu khó, duyên dáng và thủy chung.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Lạc Tiên Sinh, thôn Ngòi Vồ, xã Yên Bình - người có nhiều năm nghiên cứu, sưu tầm văn hóa Cao Lan, múa chim gâu thường kết hợp với hát Sình ca trong các dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Tại không gian lễ hội, nam, nữ cùng tham gia múa hát, tạo nên không khí vui tươi, gần gũi. Với các chàng trai, cô gái, đây cũng là dịp gặp gỡ, trò chuyện và tìm hiểu nhau. Qua những lần cùng múa, hát, nhiều đôi đã nên duyên vợ chồng.
Sức hấp dẫn của múa chim gâu được tạo nên từ những động tác mô phỏng sinh động cùng nhịp điệu biến đổi linh hoạt, khi khoan thai, lúc rộn ràng. Nhạc cụ sử dụng khá đơn giản, chủ yếu là những ống tre. Tre, bương có đốt dài, thành ống cứng được lựa chọn, xử lý phù hợp để khi gõ tạo ra âm thanh vang, tròn và chắc.
Các nhịp gõ được phối hợp theo những tổ hợp hai, bốn và một, hai, tạo nên tiết tấu đa dạng. Khi dồn dập, sôi nổi, lúc nhẹ nhàng, đều đặn, âm thanh hòa cùng bước chân và động tác của người múa, làm nổi bật diễn biến tình cảm của đôi chim.
Nghệ nhân Lạc Tiên Sinh cho biết, theo truyền thống, người Cao Lan thường múa theo cặp nam, nữ và sử dụng nhạc cụ đơn giản. Ngày nay, điệu múa được cách điệu với các cặp nữ múa trên nền nhạc hiện đại rộn ràng, song những động tác về cơ bản vẫn được giữ nguyên.
Để có thể thuần thục các động tác múa không khó, nhưng để có thể truyền tải được thông điệp, ý nghĩa mà điệu múa mang lại thì người múa cần phải hiểu về nguồn gốc, ý nghĩa điệu múa.
Trong các bài dân ca, dân vũ nói riêng, người Cao Lan thường lấy hình ảnh của cuộc sống để làm chất liệu sáng tác của mình. Trong các bài múa, các động tác đều mô phỏng rất rõ ràng, cụ thể hoạt động sản xuất như: múa xúc tép, múa làm nương, tra hạt, cầu mùa. Điều này cũng thể hiện rất rõ trong múa chim gâu.
Điệu múa được thể hiện qua ba giai đoạn, tương ứng với quá trình từ làm quen, tìm hiểu đến gắn bó của đôi chim. Ở giai đoạn đầu, người múa đứng, từ từ tiến lại gần nhau, mô phỏng đôi chim bắt đầu làm quen, quan sát và tìm hiểu. Những động tác chậm rãi, nhẹ nhàng tạo cảm giác e ấp, gần gũi.
Sang giai đoạn thứ hai, người múa chuyển sang tư thế ngồi với các động tác thể hiện 2 người bắt đầu nảy nở tình yêu. Động tác tay và chân phối hợp nhịp nhàng theo tiếng gõ. Bước chân nam giới thường dài, khỏe khoắn, trong khi bước chân nữ ngắn hơn, mềm mại, uyển chuyển, thể hiện nét kín đáo, duyên dáng.
Đến giai đoạn cuối, vẫn là ngồi múa nhưng hai tay dang rộng uyển chuyển như hai con chim gâu đang xòe cánh gù vào nhau. Sau đó đứng múa, thể hiện sự hòa hợp, đồng điệu và cùng hướng tới tương lai.
Từ những bước đầu làm quen đến khi gắn bó, điệu múa kể câu chuyện về tình yêu trong sáng, tự nguyện, đồng thời gửi gắm khát vọng về cuộc sống đủ đầy, yên vui.
Để thể hiện trọn vẹn ý nghĩa ấy, người múa phải luyện tập thành thục, phối hợp ăn ý trong từng động tác. Múa chim gâu không giới hạn số lượng người tham gia nhưng cần có các cặp múa tương tác với nhau, bởi sự hòa hợp giữa những người múa chính là yếu tố tạo nên sức sống của điệu múa.
Các điệu múa dân gian nói chung, múa chim gâu nói riêng đã trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người Cao Lan, thể hiện quan niệm về tình yêu, hạnh phúc và những ước vọng bình dị của cộng đồng.
Bởi vậy, để điệu múa tiếp tục được thực hành và phát huy giá trị trong đời sống hôm nay, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ, khuyến khích người dân tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng là điều cần thiết. Qua đó, múa chim gâu có thêm cơ hội lan tỏa, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Cao Lan.
