Hương cốm về đình làng
Sáng 1/11, đông đảo người dân và du khách có mặt tại đình làng Già Hạ, dự khai mạc Lễ hội cốm xã Phúc Khánh năm 2026. Đây là lần đầu tiên sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, lễ hội được tổ chức ở quy mô cấp xã. Già Hạ, trước đây thuộc xã Việt Tiến, nay cùng các thôn trên địa bàn xã Phúc Khánh đón khách về dự hội, giới thiệu sản vật và bản sắc văn hóa quê hương.
Nghi lễ rước hồn mẹ lúa diễn ra từ cánh đồng Già Hạ về đình làng. Những bông lúa được trân trọng rước về, thể hiện lòng biết ơn và ước vọng mùa màng bội thu. Tiếp nối là lễ dâng hương tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong mưa thuận gió hòa.
Với đồng bào Tày nơi đây, lễ hội cốm, còn gọi là “Tết Khẩu Mẩu”, gắn bó với đời sống sản xuất nông nghiệp. Hạt nếp qua bàn tay chế biến trở thành lễ vật, gửi gắm lòng tri ân của con cháu đối với các thế hệ đi trước. Lễ hội cũng là dịp cộng đồng được gặp gỡ, cùng thụ hưởng thành quả lao động sau một mùa chăm sóc ruộng đồng.
Tiếp nối phần lễ, hội thi làm cốm giới thiệu tới du khách nghề truyền thống của người dân địa phương. Lúa nếp được chọn đúng độ, thu hoạch và chế biến trong ngày để giữ hương vị. Những bông nếp được trở đều trên vỉ tre đặt ở miệng lò, sấy vừa độ rồi để nguội trước khi đưa vào loỏng giã. Qua sàng sảy, những hạt cốm mềm dẻo được chọn, đựng trong dụng cụ lót lá dong.
Mỗi công đoạn đều cần có kinh nghiệm và sự phối hợp nhịp nhàng. Người làm cốm phải biết giữ độ lửa, nhận đúng độ chín và điều chỉnh lực giã để giữ hạt cốm còn nguyên vẹn. Qua cuộc thi, du khách có dịp hiểu thêm công sức đằng sau của món quà quê; người trẻ có dịp học cách làm, tìm hiểu nghề truyền thống của thế hệ cha ông.
Trong ký ức của ông Nguyễn Văn Nom, thủ nhang đình Già Hạ, mùa cốm gắn với tiếng chày “cắc kéng”. Người giã vừa làm vừa gõ chày vào thành loỏng, tạo âm thanh quen thuộc của làng. Nhịp chày gợi lại công việc có sự góp sức của nhiều người, cùng làm cốm và chuẩn bị lễ vật.
“Lễ hội chỉ thực sự có sức sống khi lễ hội ấy thuộc về Nhân dân” - ông Đoàn Trần Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Khánh nhấn mạnh.
Ông mong muốn thế hệ trẻ tiếp nối việc gìn giữ điệu Then, câu Khắp, trò chơi dân gian và cách làm cốm. Địa phương hướng tới duy trì lễ hội thường niên, để phong tục, nghề truyền thống tiếp tục được thực hành và trao truyền trong cộng đồng.
Giữ nghề, mở hướng sinh kế
Với chị Bàn Thị Ngọn, người dân trong thôn Già Hà, giữ nghề còn là hành trình tìm đầu ra cho cốm Việt Đan. Chị học hỏi người cao tuổi trong thôn, tìm hiểu cách làm tại các làng cốm và thử nghiệm từng công đoạn. Sau gần ba năm kiên trì, chị đã làm chủ quy trình, duy trì cơ sở sản xuất, tạo việc làm cho phụ nữ địa phương.
Để theo nghề lâu dài, người sản xuất phải giữ được hương vị và tìm được người mua. Khi sản phẩm tiêu thụ được, các gia đình có thêm thu nhập, tiếp tục đầu tư dụng cụ, nâng cao chất lượng và duy trì sản xuất, đồng thời truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.
Bà Trần Thị Ly - Bí thư Chi bộ thôn Già Hạ, cho biết bà con phấn khởi khi lễ hội cốm được khôi phục, thu hút đông đảo người dân và du khách. Qua lễ hội, sản phẩm quê hương có thêm cơ hội được giới thiệu đến người tiêu dùng ở nhiều miền đất nước. Hiện diện tích canh tác lúa nếp làm cốm tại thôn Già Hạ đã mở rộng lên 12 ha. Nghề làm cốm góp phần nâng cao đời sống người dân địa phương.
Cùng với cốm Già Hạ, sản vật và sản phẩm OCOP địa phương có thêm dịp được giới thiệu đến du khách. Mỗi sản phẩm được biết đến rộng rãi hơn sẽ mở thêm cơ hội kết nối, tiêu thụ cho người dân.
Ông Đoàn Trần Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Khánh bày tỏ mong muốn hạt cốm Phúc Khánh từng bước trở thành sản phẩm văn hóa, sản phẩm du lịch và hàng hóa đặc trưng của địa phương.
Lễ hội cốm xã Phúc Khánh năm 2026 được kỳ vọng thúc đẩy xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ sản phẩm, thu hút đầu tư và mở thêm sinh kế cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Đây cũng là hướng để xã gắn bảo tồn bản sắc với phát triển du lịch cộng đồng.
