Cuối tháng 10, tệp lịch trên tường đã mỏng dần theo ngày tháng, nhưng sự chuyển động của mùa đôi khi thật khó nhận ra. Cuối Thu, tiết trời mới se se lạnh, hương hoa sữa thơm nồng nàn góc phố báo hiệu mùa đông về. Vậy nhưng, trên những bản làng vùng cao, mùa đông đã đến tự bao giờ với những ngày sương mù bao phủ khắp nơi. Mỗi mùa sương ở vùng cao bao giờ cũng khiến tôi bâng khuâng những cảm xúc khó tả, vừa thương, vừa nhớ.
Tôi sinh ra và lớn lên ở vùng Tây Bắc, nơi đồi núi trập trùng và những bản làng người Mông, Hà Nhì, Dao cheo leo trên những sườn núi cao. Ở vùng cao quê tôi, thường thì mùa đông đến sớm hơn nơi khác. Đặc biệt, ở những bản làng nơi có độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, từ cuối tháng 9 đã có những đợt gió mùa Đông Bắc thổi tới mang theo cái lạnh và sương mù giăng mắc khắp nơi.
Nhưng mùa sương thực sự đến phải vào đầu tháng 11 khi trời rét sâu, kèm theo mưa mù và sương mù dày đặc. Những vùng đất như Sa Pa, Y Tý, Si Ma Cai được gọi là xứ sở sương mù, cũng là nơi mùa đông lạnh nhất. Mới hôm trước, bầu trời còn quang đãng và hưng hửng nắng, vậy mà chỉ sau một đêm, tất cả đã chìm trong biển sương trắng mênh mông. Có hôm, sương dày đến nỗi người ta đứng cách nhau 10 m không nhìn rõ mặt, không nhận ra nhau.
Sương mù thường kèm theo mưa phùn làm bầu không khí ảm đạm và ẩm ướt. Mùa sương ở vùng cao kéo dài đến tận tháng 2 âm lịch, với những đợt rét đậm, rét hại kéo dài cả tuần, thậm chí cả tháng trời.
Mùa sương lạnh ở các bản làng vùng cao cũng là mùa khắc nghiệt nhất trong năm. Mới năm trước, tôi có chuyến công tác đến xã vùng cao Y Tý đúng đợt rét sâu, băng giá và sương muối phủ trắng cỏ cây. Người ta gọi là sương muối, vì sương trắng như muối biển, khi bám vào chiếc lá nào là làm chiếc lá đó cứng ngắc, giũ cũng không ra, giống như ướp trong tủ lạnh. Chỉ vài hôm sau, khi sương muối tan, những lá cây, ngọn cỏ đã héo rũ như bị luộc.
Mùa đông nơi vùng cao Sa Pa, Y Tý không chỉ có sương muối mà còn có những ngày nhiệt độ âm và tuyết rơi trắng núi rừng. Những tàu lá chuối xanh mướt, thảm cỏ mơn mởn sau đợt sương muối đều bị cháy vàng như ai đốt. Những con trâu, con bò không kịp về chuồng phải dầm trong sương giá, sau đợt rét móng chân bị cước sưng tấy lên.
Giờ đây việc phòng, chống rét cho gia súc được quan tâm nên số lượng trâu, bò bị chết rét trong mùa đông ít dần. Còn như cách đây chục năm trở về trước, cứ mùa đông đến trâu, bò chết nhiều lắm. Ngày đó, tôi đi trên đường lên Sa Pa, nhìn những người nông dân nghèo phải mang trâu, bò chết rét ra vệ đường thui rồi mổ để bán thịt gỡ gạc lại chút tiền mà xót xa.
Từ tháng 9 trở đi khi mùa sương đến cũng là mùa tựu trường của học sinh. Ở vùng thấp, vẫn còn những ngày nắng vàng ấm áp, nhưng ở các điểm trường vùng cao đã chìm trong biển sương trắng dày đặc. Buổi sáng sớm, trong màn sương lạnh, các em nhỏ từ những thôn xóm rủ nhau đi bộ trong sương lạnh để tới trường. Thương lắm những em nhỏ người Mông, Dao, Hà Nhì tận vùng cao thôn Ngải Thầu Thượng, Sim San, Hồng Ngài (xã Y Tý) áo không đủ ấm, chân chỉ có dép tổ ong đỏ ửng vì lạnh. Trên mỗi gương mặt thơ ngây, đôi má hồng nứt nẻ, đôi môi tím tái vì khô hanh, nhưng đôi mắt các em vẫn hồn nhiên, thương đến nhói lòng. Ở nơi ấy, các em nhỏ nhà nghèo cần lắm những tấm lòng hảo tâm, giúp các em những chiếc áo ấm, giày, ủng để đỡ lạnh trong mùa đông sương giá.
Mùa sương trên những bản làng vùng cao quê tôi giá lạnh tái tê nhưng cũng là mùa đặc biệt với bức tranh huyền ảo trong sương không phải nơi nào cũng có. Từ tháng 10, tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau khi sương mù bao phủ các bản làng cũng là mùa mây đẹp nhất trong năm. Từ xa nhìn lại, những bản làng người Mông, Hà Nhì với những ngôi nhà vách đất ẩn hiện trong sương mây đẹp như cổ tích. Mùa này, hàng nghìn du khách hướng về Tây Bắc để chinh phục những đỉnh núi cao như Phan Si Păng, Ky Quan San, Pu Ta Leng, Lảo Thẩn để một lần được ngắm biển mây trắng bồng bềnh trên núi cao.
Mỗi mùa đông đến, tôi nhớ nhất những chuyến đi xe máy vào ngày sương mù trên những cung đường đèo dốc vòng vèo ở những bản làng vùng cao. Cái rét làm hai bàn tay, hai đầu gối tê cứng và đỏ lên vì cước, mái tóc và lông mày cũng trắng xóa vì sương, nhưng đem lại những cảm xúc khó tả. Chỉ cần đi qua lớp sương mù dày đặc lên cao, niềm vui vỡ òa khi sương tan, nắng ấm, nhìn xuống dưới là biển mây trắng như bông.
Khoảnh khắc đẹp nhất là khi mây tan dần, tất cả bản làng, rừng núi, cây cối hiện dần ra trong màn sương mờ ảo, hư hư, thực thực như cõi thần tiên.
Sang xuân, trời ấm dần lên. Vào ngày nắng, bầu trời xanh vời vợi, mây trắng tràn thung lũng, những bản nhỏ ở Y Tý đẹp nao lòng trong sắc hoa đào, hoa mận bung nở bên nếp nhà trình tường.
Có lẽ mùa sương ở vùng cao phù hợp với những tâm hồn nghệ sĩ thích phiêu du, lãng đãng cùng mây núi. Vì vậy, mùa mây đến mang theo bao cảm hứng sáng tác cho những nghệ sĩ nhiếp ảnh, họa sĩ, thi sĩ, nhà văn.
Tôi có quen anh họa sĩ nổi tiếng dưới Hà Nội nhưng chục năm nay đã bỏ phố lên Sa Pa để thỏa sức sáng tác hội họa và điêu khắc. Không gian của một homestay thơ mộng giữa bản làng vẫn chưa đủ, gần đây anh chuyển hẳn vào một rừng trúc bên con suối thơ mộng để ẩn cư.
Lâu dần, người họa sĩ ấy gắn bó hẳn với Sa Pa, không còn hứng thú với cái ồn ào nơi phố thị. Anh bảo ai chê sương mù chứ anh thích những ngày sương, vì sương trắng mờ ảo che đi những thứ gì còn nhếch nhách, lộn xộn, khiến tất cả hiện ra như một bức tranh huyền ảo, đẹp không đâu có được.
Ngày cuối Thu, tôi lang thang trong biển sương trắng nơi đại ngàn mà nhớ những mùa sương đã qua với bao kỷ niệm vui buồn. Mỗi mùa sương là một mùa thương những người dân và trẻ em nơi bản nghèo giá lạnh. Mỗi mùa sương là một mùa trái tim loạn nhịp thổn thức trước biển mây trắng thơ mộng như ở cõi nào xa xăm…
