Bản Liền có sức hấp dẫn riêng từ màu xanh của đồi chè Shan tuyết, những thửa ruộng bậc thang uốn theo sườn núi, nếp nhà sàn và nhịp sống bình dị của đồng bào Tày. Ở đây, du khách có thể theo người dân lên đồi hái chè, tìm hiểu công việc làm đồng, thưởng thức bữa cơm bản địa và lắng nghe những câu chuyện về vùng đất. Chính những điều quen thuộc trong đời sống ấy đang mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng.
Tuy nhiên, khi Bản Liền ngày càng được biết đến, bài toán đặt ra không chỉ là đón thêm bao nhiêu lượt khách, mà còn là làm thế nào để mỗi chuyến đi mang lại trải nghiệm đáng nhớ, tạo nguồn thu ổn định cho người dân và không làm mai một những giá trị đã tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.
Khi đời sống trở thành sản phẩm du lịch
Từ năm 2019, một số hộ dân Bản Liền bắt đầu tìm hiểu và tham gia làm du lịch cộng đồng. Theo chị Vàng Thị Thông, chủ homestay tại địa phương, thời điểm ấy khái niệm homestay còn khá mới mẻ với người dân. Chị cùng những hộ đầu tiên được dự án và chính quyền địa phương mời tham gia các buổi trao đổi, hướng dẫn cách đón khách, phục vụ ăn uống và tổ chức trải nghiệm ngay tại gia đình.
“Ban đầu, chúng tôi chưa biết homestay là gì. Khi được tư vấn, chúng tôi hiểu đơn giản là khách đến nhà mình chơi, ăn uống như bình thường. Sau này, tôi nhận ra làm du lịch vẫn giữ được cảnh quan, vẫn cấy cày, trồng chè mà lại có thêm nguồn thu từ khách”, chị Thông chia sẻ.
Cách làm ấy cho thấy lợi thế quan trọng của Bản Liền, đó là làm du lịch không đồng nghĩa với việc người dân phải rời xa sản xuất nông nghiệp để chuyển sang một nghề mới. Ngược lại, những công việc vốn gắn bó với cuộc sống hằng ngày có thể trở thành trải nghiệm có giá trị khi được tổ chức phù hợp. Đồi chè không chỉ cung cấp nguyên liệu cho sản xuất mà còn là không gian tìm hiểu nghề truyền thống; bữa cơm gia đình mở ra cơ hội khám phá văn hóa ẩm thực.
Sự xuất hiện của “Gia đình Haha” đã đưa những hình ảnh ấy đến với đông đảo công chúng. Những buổi hái chè, làm nông, chuẩn bị bữa ăn và những câu chuyện gần gũi giữa người dân với các thành viên chương trình khiến Bản Liền trở nên thân thuộc trong mắt mọi người. Sức hút ấy bắt nguồn từ sự chân thực: người dân không diễn vai của một điểm đến mà hiện diện trong chính cuộc sống thường ngày của mình.
Từ đầu năm đến nay, xã Bản Liền đón gần 9.000 lượt khách du lịch, đạt gần 90% kế hoạch 10.000 lượt khách. Kết quả này cho thấy sức hút của điểm đến đang tạo ra cơ hội phát triển dịch vụ. Tuy nhiên, lượng khách mới phản ánh một phần của bức tranh; hiệu quả thực chất còn phụ thuộc vào thời gian lưu trú, mức chi tiêu, chất lượng trải nghiệm và khả năng phân chia lợi ích trong cộng đồng.
Song, truyền thông chỉ mở được cánh cửa đầu tiên. Khi du khách đặt chân đến bản, chất lượng lưu trú, bữa ăn, cách tổ chức trải nghiệm và khả năng giao tiếp của người làm dịch vụ quyết định họ có muốn ở lại lâu hơn, quay trở lại hay giới thiệu cho người khác.
Từ vài hộ tiên phong đến cộng đồng cùng làm du lịch
Du lịch cộng đồng chỉ phát triển vững chắc khi lợi ích không tập trung ở một vài gia đình. Tại Bản Liền, sự liên kết giữa các hộ đang dần hình thành, từ việc chia sẻ kinh nghiệm đến hỗ trợ nhau phục vụ khách.
Anh Lâm A Hướng (thôn Đội Ba) chuẩn bị các điều kiện kinh doanh từ năm 2023 và triển khai dịch vụ lưu trú từ năm 2025. Khi chưa đủ điều kiện đầu tư cơ sở vật chất, anh chủ yếu cho thuê nhà, phục vụ ăn uống rồi từng bước vay vốn sửa sang nơi ở để đón khách. Quá trình làm du lịch của anh gắn với sự hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm từ những hộ đi trước.
“Các nhà cùng san sẻ khách với nhau, không phải cứ có bao nhiêu khách thì nhận hết. Nhận số lượng vừa phải thì mình chăm sóc khách tốt hơn, có thời gian trò chuyện và kể cho khách nghe những câu chuyện của bản làng”, anh Hướng nói.
Theo anh Hướng, nếu nhận quá đông khách, người làm dịch vụ khó bảo đảm chất lượng phục vụ và thiếu thời gian giao lưu với du khách. Vì thế, khi lượng khách vượt khả năng đáp ứng, các hộ chủ động giới thiệu, phân chia khách sang những gia đình khác. Cách làm này vừa giảm áp lực cho từng cơ sở, vừa mở rộng cơ hội thu nhập trong cộng đồng.
Từ những hộ tiên phong, số gia đình tham gia hoạt động du lịch tại địa phương đang tăng lên. Theo chị Thông, khu vực gia đình chị sinh sống có tám hộ quan tâm, tham gia phát triển du lịch, trong đó bốn hộ đã đủ giấy tờ và đang đón khách, một hộ tiếp tục hoàn thiện điều kiện kinh doanh, các hộ còn lại chưa đủ nguồn lực để đầu tư cơ sở vật chất. Toàn địa bàn có 11 homestay, một số cơ sở vẫn đang hoàn thiện nhà cửa và thủ tục cần thiết.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng cơ sở lưu trú, mà còn ở ý tưởng tổ chức sinh kế theo chuỗi. Chị Thông mong muốn những gia đình làm homestay có thể liên kết với các hộ trồng rau, cấy lúa, nuôi gà, vịt để chủ động nguồn thực phẩm tại chỗ.
Nếu tổ chức bài bản, cách liên kết này sẽ giúp lợi ích từ du lịch lan tỏa rộng hơn. Người không trực tiếp đón khách vẫn có thể bán nông sản, cung cấp thực phẩm hoặc tham gia các hoạt động trải nghiệm. Du lịch khi ấy không chỉ là việc của những hộ có nhà đẹp, vị trí thuận lợi, mà trở thành cơ hội phát triển kinh tế của nhiều gia đình.
Giữ bản sắc, nâng chất lượng trải nghiệm
Lợi thế của Bản Liền là trải nghiệm đời sống cùng người dân địa phương. Theo anh Hướng, du khách đến đây có thể tham gia hái chè, làm dưa, xúc cá suối, tắm suối hoặc tham quan bản làng, tùy điều kiện từng mùa. Những hoạt động ấy không đòi hỏi đầu tư quá lớn nhưng cần được tổ chức chu đáo, bảo đảm an toàn và phù hợp với khả năng của người dân.
Điều khiến anh Hướng trân trọng nhất là sự thân thiện của cộng đồng. Không chỉ những gia đình trực tiếp làm dịch vụ, nhiều người dân trong bản cũng cởi mở, vui vẻ khi tiếp xúc với khách. Theo anh, đây là một trong những lý do khiến du khách trẻ quay trở lại sau chuyến đi đầu tiên.
Bà Phạm Thị Thanh Tâm, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Đến Bản Liền, tôi ấn tượng với cảnh quan ruộng bậc thang, những đồi chè Shan tuyết xanh mướt và sự thân thiện, mến khách của người dân. Những trải nghiệm như hái chè, gặt lúa, tìm hiểu cuộc sống thường ngày của đồng bào Tày mang lại cảm giác gần gũi, chân thực. Tôi nghĩ đây là nét riêng của du lịch Bản Liền, cần tiếp tục gìn giữ và phát huy để thu hút du khách”.
Dẫu vậy, sự thân thiện mới chỉ là nền tảng, chưa thể thay thế kỹ năng của hoạt động du lịch chuyên nghiệp. Người dân cần được trang bị kiến thức về đón tiếp, vệ sinh thực phẩm, tổ chức trải nghiệm, giao tiếp và xử lý tình huống. Mỗi hoạt động cần có nội dung rõ ràng, thời lượng phù hợp, tránh để chất lượng trải nghiệm phụ thuộc hoàn toàn vào sự ngẫu hứng của từng gia đình.
Một yêu cầu khác là nâng cấp điều kiện hạ tầng. Anh Hướng cho biết giao thông tại địa phương vẫn đang được cải thiện; đường sá thuận lợi hơn sẽ giúp việc đi lại và đón khách dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, các cơ sở mới tham gia cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở vật chất, thủ tục kinh doanh và tích lũy kinh nghiệm.
Phát triển du lịch không đồng nghĩa với việc chạy theo mô hình đã thành công ở nơi khác. Anh Hướng cho rằng, việc học hỏi kinh nghiệm phải gắn với điều kiện thực tế, bởi có những cách làm phù hợp với địa phương này nhưng chưa chắc thích hợp với địa phương khác.
Đó là lưu ý có ý nghĩa đối với Bản Liền. Nếu quá chú trọng xây dựng các điểm check-in, đầu tư những hạng mục xa lạ với đời sống bản địa hoặc thương mại hóa mọi hoạt động thường ngày, điểm đến có nguy cơ đánh mất chính nét riêng đang thu hút du khách. Ngược lại, nếu biết lựa chọn giá trị phù hợp để tổ chức thành sản phẩm, Bản Liền có thể phát triển theo hướng riêng, không phải cạnh tranh bằng quy mô hay sự cầu kỳ.
Biến sức hút thành sinh kế lâu dài
Định hướng phát triển du lịch của Bản Liền không chỉ xuất phát từ nhu cầu tăng thu nhập mà còn gắn với lựa chọn con đường phát triển phù hợp với điều kiện địa phương.
Ông Chấu Seo Sẻng - Phó Chủ tịch UBND xã Bản Liền cho biết, trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030, địa phương xác định du lịch là một trong ba khâu đột phá. Bên cạnh sản xuất nông, lâm nghiệp, du lịch được kỳ vọng mở ra hướng phát triển mới, tạo thêm sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.
Theo ông Sẻng, Bản Liền lựa chọn cách làm du lịch dựa trên trải nghiệm, lấy văn hóa bản địa làm nền tảng, không phát triển nóng hoặc chạy theo những mô hình thiếu phù hợp. Văn hóa người Tày, sản phẩm OCOP đặc hữu, trang phục truyền thống, tiếng nói và những nếp nhà sàn được xác định là các giá trị cần gìn giữ. Địa phương cũng định hướng hạn chế tối đa việc bê tông hóa nhà sàn, phát triển sản phẩm nông nghiệp sạch và gắn hoạt động du lịch với bảo vệ cảnh quan.
Một điểm đến bền vững cần nhiều hơn cảnh đẹp và sự nổi tiếng. Với Bản Liền, điều quan trọng là hình thành được hệ thống trải nghiệm có khả năng kết nối cảnh quan, nông nghiệp, văn hóa và dịch vụ. Đồi chè Shan tuyết có thể trở thành điểm nhấn của hành trình; hoạt động thu hái, chế biến và thưởng trà giúp du khách hiểu sâu hơn về sản vật địa phương. Ruộng bậc thang, bữa cơm gia đình và sinh hoạt văn hóa người Tày cũng cần được giới thiệu bằng những câu chuyện chân thực, do chính người dân kể lại.
Muốn làm được điều đó, các hộ kinh doanh cần tăng cường liên kết, thống nhất cách đón khách, chia sẻ nguồn khách và phối hợp cung ứng thực phẩm. Chính quyền địa phương cần đồng hành trong hướng dẫn thủ tục, đào tạo kỹ năng, cải thiện hạ tầng và giữ gìn cảnh quan, vệ sinh môi trường. Việc phát triển dịch vụ phải đi cùng bảo tồn văn hóa, bảo đảm an toàn và tạo điều kiện để nhiều nhóm hộ tham gia hưởng lợi.
Đặc biệt, không nên đánh giá hiệu quả du lịch bằng lượng khách hay số cơ sở lưu trú. Khả năng tạo việc làm, tăng đầu ra cho nông sản, cải thiện thu nhập và duy trì bản sắc cộng đồng mới là những thước đo có ý nghĩa lâu dài. Khi nhận thấy lợi ích thiết thực từ việc gìn giữ đồi chè, ruộng bậc thang, nếp nhà và phong tục truyền thống, người dân sẽ có thêm động lực bảo vệ những giá trị ấy.
Sức lan tỏa của “Gia đình Haha” đã mở ra cơ hội để Bản Liền đến gần hơn với thị trường du lịch. Tuy nhiên, để cơ hội trở thành thành quả, địa phương cần chuyển từ lợi thế được biết đến sang năng lực phục vụ thực chất. Con đường ấy không nằm ở việc biến Bản Liền thành một nơi khác, mà ở cách nâng niu những giá trị vốn có, tổ chức chúng thành sản phẩm phù hợp và để cộng đồng giữ vai trò trung tâm. Khi du khách tìm thấy trải nghiệm chân thực, người dân có sinh kế ổn định từ chính quê hương mình, sức hút của Bản Liền sẽ trở thành nền tảng phát triển bền vững.
