Xoè Thái - Sức sống di sản

Ở Mường Lò, xòe không chỉ dành cho những ngày hội. Trong đời sống của đồng bào Thái, những vòng tay nối nhau đã hiện diện qua nhiều thế hệ, từ các dịp sum họp gia đình, sinh hoạt bản làng đến lễ mừng nhà mới, đám cưới và các sự kiện cộng đồng. Sáu điệu xòe cổ lưu giữ nét đặc trưng trong văn hóa, phong tục và quan niệm sống của người Thái. Mỗi động tác, nhịp chân, cách nắm tay đều gắn với tinh thần cộng đồng, sự gắn kết và sẻ chia.

Điều làm nên sức sống của xòe Thái chính là di sản ấy chưa bao giờ tách rời những người đã tạo ra và gìn giữ nó. Xòe được thực hành trong đời sống, được người đi trước truyền lại cho người đi sau, trở thành phần ký ức văn hóa của mỗi gia đình, bản làng. Vì thế, khi nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh năm 2021, niềm tự hào của người dân Mường Lò không chỉ đến từ sự công nhận của thế giới, mà còn bởi nét văn hóa gắn bó với đời sống của mình được biết đến rộng rãi hơn.

Chị Lường Thị Nhe, tổ dân phố Ao Sen, phường Nghĩa Lộ, chia sẻ: “Từ điệu múa trong gia đình, làng bản, xòe Thái đã phát triển trong các lễ hội lớn, được thế giới biết đến. Rất vinh dự, tự hào, đó cũng là động lực để bà con gìn giữ văn hóa dân tộc”.

Từ niềm tự hào ấy đến việc bảo tồn di sản là cả quá trình cần sự bền bỉ. Bởi di sản chỉ có thể tiếp tục sống khi con người còn thực hành, hiểu giá trị và chủ động trao truyền. Tại Mường Lò, các câu lạc bộ văn hóa cộng đồng đang góp phần duy trì mạch nối đó, đưa xòe từ những sinh hoạt quen thuộc trở thành hoạt động có tổ chức, thường xuyên và có sự tham gia của nhiều thế hệ.

Thành lập năm 2007 với 17 thành viên, Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng phường Nghĩa Lộ ngày càng mở rộng, hiện có 50 thành viên ở nhiều lứa tuổi. Các thành viên cùng nhau luyện tập, biểu diễn trong các dịp lễ hội, phục vụ hoạt động tại các cơ sở lưu trú, tham gia sinh hoạt cộng đồng ở gia đình, bản làng, truyền dạy trong trường học và giao lưu với các địa phương. Từ một nhóm những người am hiểu nghệ thuật truyền thống, câu lạc bộ trở thành không gian để người dân cùng thực hành, chia sẻ kiến thức và tiếp nối những điệu xòe cổ.

Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng tỉnh Lào Cai, cho biết: “Chúng tôi luôn động viên tất cả bà con, anh chị em cũng như các cháu nhỏ trong làng bản của mình cùng nhau bảo vệ và giữ gìn những điệu múa, điệu xòe, cùng nhau giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mình”.

Sự tham gia của cộng đồng tạo nền tảng để di sản được gìn giữ thường xuyên, nhưng để mạch trao truyền không đứt đoạn, thế hệ trẻ cần được tiếp cận từ sớm. Bởi nếu xòe chỉ hiện diện trong các lễ hội lớn, khoảng cách giữa di sản và đời sống hằng ngày có thể ngày càng rộng. Đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học là hướng đi giúp học sinh hiểu hơn về văn hóa dân tộc, được trực tiếp thực hành và gắn bó với di sản ngay từ tuổi thơ.

Tại Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, phường Nghĩa Lộ, múa xòe được duy trì trong chương trình ngoài giờ lên lớp. Với học sinh, mỗi buổi tập là cơ hội làm quen với những động tác truyền thống, giúp các em hiểu thêm về văn hóa của cộng đồng nơi mình sinh sống. Khi những điệu xòe được tiếp nhận bằng trải nghiệm thực tế, việc bảo tồn không còn là câu chuyện riêng của các nghệ nhân hay người lớn tuổi, mà dần trở thành nhận thức và trách nhiệm của thế hệ kế tiếp.

Cô giáo Nguyễn Bích Phương - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, cho biết: “Nhà trường đã duy trì nền nếp hoạt động ngoài giờ, tổ chức cho học sinh tham gia múa xòe nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc của đồng bào dân tộc Thái vùng Mường Lò, Nghĩa Lộ”.

Từ gia đình, bản làng, câu lạc bộ đến trường học, các nỗ lực ấy tạo nên nền tảng để xòe Thái tiếp tục được thực hành và lan tỏa. Việc UNESCO ghi danh năm 2021 là dấu mốc quan trọng, đưa giá trị của nghệ thuật Xòe Thái đến với công chúng rộng rãi hơn. Tuy nhiên, sự vinh danh không phải đích đến cuối cùng của công tác bảo tồn. Thách thức đặt ra là làm thế nào để di sản vừa giữ được giá trị cốt lõi, vừa thích ứng với đời sống hiện đại, không biến thành tiết mục chỉ để trình diễn.

Ở Mường Lò, xòe Thái đang có thêm không gian phát huy giá trị qua các lễ hội, hoạt động giao lưu và du lịch cộng đồng. Những vòng xòe trở thành trải nghiệm văn hóa với du khách, góp phần tạo nên nét riêng của điểm đến. Khi được tổ chức phù hợp với bối cảnh văn hóa bản địa, du lịch không chỉ mở rộng cơ hội giới thiệu di sản, mà còn tạo điều kiện để người dân tham gia biểu diễn, chia sẻ tri thức văn hóa và phát huy giá trị sẵn có của cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Tới - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho biết: “Chúng tôi chú trọng duy trì sinh hoạt văn hóa cộng đồng, truyền dạy cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò của các nghệ nhân; tổ chức các lễ hội thường niên, hoạt động giao lưu, biểu diễn nghệ thuật. Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng và lan tỏa giá trị của di sản”.

Phát huy giá trị di sản gắn với du lịch cũng đặt ra yêu cầu về sự hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Sức hút của xòe không chỉ nằm ở những màn trình diễn đông người hay quy mô lễ hội, mà trước hết ở tính chân thực của loại hình nghệ thuật được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi người dân vẫn là chủ thể thực hành, nghệ nhân được phát huy vai trò, thế hệ trẻ được trao truyền và lợi ích từ các hoạt động văn hóa, du lịch quay lại với cộng đồng, di sản mới có nền tảng để phát triển lâu dài.

Năm năm sau ngày được UNESCO ghi danh, câu chuyện xòe Thái ở Mường Lò không chỉ là câu chuyện về một di sản vươn tầm thế giới. Đó còn là câu chuyện về người dân vẫn nắm tay nhau trong vòng xòe, những nghệ nhân kiên trì truyền dạy, nhà trường đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với học sinh và những cơ hội mới để bản sắc địa phương góp phần vào phát triển kinh tế, xã hội.

Di sản bắt nguồn từ cộng đồng, được cộng đồng gìn giữ, rồi từ sự lan tỏa ấy mở rộng giá trị và tạo thêm động lực cho chính nơi đã nuôi dưỡng di sản. Vòng xòe Mường Lò vẫn tiếp tục được nối dài theo cách đó: lưu giữ ký ức văn hóa của người Thái, góp phần tạo dựng đời sống cộng đồng gắn kết, nơi bản sắc được trân trọng và có cơ hội trở thành nguồn lực cho tương lai.