Mùa thu, đất trời Y Tý như nhuộm vàng khắp núi đồi, rừng cây, ruộng bậc thang như sóng nhấp nhô trên triền núi dốc đứng. Đang mùa lúa chín, Y Tý đẹp như miền cổ tích. Từ bản nhỏ Chi Chu Lìn nhìn lên dãy núi Ma Cha Va ngút xanh, cao vời vợi như chạm mây trời.
Già làng Sùng A Lử, ngước đôi mắt xa xăm về phía vách đá Ngải Thầu, nhô ra như chiếc mỏ con diều hâu khổng lồ, xòe đôi cánh lớn trùm lấy ngọn núi Ma Cha Va vời vợi trên nền trời xanh thăm thẳm.
“Giờ đã có đường bê tông tốt hơn rất nhiều, xe máy đi được đến Ngải Thầu rồi, mà nhiều người vẫn còn sợ không dám đi, vì nó cao quá, lại có nhiều chỗ “gấp tay áo”, non tay lái là gặp nguy hiểm ngay. Chả thế mà người Mông mình gọi đó là dốc ngựa ngã” - già làng Lử chậm rãi, hồi ức về vùng đất cao nhất phía Tây Bát Xát trập trùng núi cao, khe sâu như thách thức của thiên nhiên với con người nơi đây.
Ngải Thầu tiếng địa phương nghĩa là “mũi đá”. Quả thật, chiếc xe bán tải gài số thấp, gầm gào bò theo đường bê tông từ Tỉnh lộ 158 lên Ngải Thầu Thượng, đồng bào địa phương hay gọi là bản Ma Cha Va (tên ngọn núi), mới thấy thế nào là “mũi đá” và sức sống kiên cường của người dân nơi đây.
Càng lên cao, nắng thu vàng rượi và gió ù ù thốc mạnh từng cơn như muốn bốc mọi thứ hất tung xuống vực sâu thăm thẳm. Gió giật từng cơn như muốn bứt trụi từng chiếc lá của loài cây duy nhất chống chịu được lạnh buốt mùa đông, khô khát nắng lửa mùa hè và gió hú bốn mùa ở nơi đỉnh trời này.
Kỳ lạ thay, những rừng cây “tống quá sủ” (theo tiếng đồng bào là cây qua đông) cứ hiên ngang mướt xanh khi vừa qua mùa thay lá, từng vòm lá xanh dày che đỡ nắng, làm dịu đi những cơn gió lốc hoang hoải, che chắn cho những ngôi nhà, nương ngô xanh tốt nơi đây.
Đi từ thôn Ngải Thầu Hạ lên Ngải Thầu Thượng, tôi như chìm trong những hàng cây tống quá sủ cổ thụ, bởi sức sống mãnh liệt và bền bỉ của nó, trải kín những mỏm núi nơi đỉnh trời Ma Cha Va vời vợi. Nhìn từ xa, vầng cây tống quá sủ như chiếc mũ bê-rê khổng lồ che trên đầu “mũi đá” Ngải Thầu, chống chọi với mưa nắng khắc nghiệt và giá rét, mù sương nơi có bản người Mông cao nhất Lào Cai.
Già làng Lử bảo rằng, người Mông thường ở nơi cao, có người ở nơi khác cũng cao lắm nhưng thành bản, thành làng như Ngải Thầu thì chỉ ở đây thôi.
Tuyến đường bê tông sáng lên trong nắng trưa chiếu thẳng, như mạch máu lớn nối Ngải Thầu Hạ phía dưới lũng sâu với Ngải Thầu Thượng phía trên đỉnh Ma Cha Va bốn mùa thừa thãi gió trời ban ngày và sương mù giá rét khi đêm về. Tôi nhìn chiếc máy đo độ cao, Ngải Thầu Hạ là 2.010 m so với mực nước biển, bản của hơn 60 hộ người Mông quần tụ nép mình êm đềm dưới tán cây tống quá sủ thật thanh bình, những ngôi nhà trình tường bằng đất thấp thoáng bên những ngôi nhà đang xây, đỏ tươi màu gạch mới.
Chúng tôi gò người, cắm cúi bước theo Trưởng thôn Sùng A Sử lên Ngải Thầu Thượng, nơi phần lớn là những gia đình trẻ mới tách ra lên đây lập nghiệp, giữ đất giữ rừng xanh nơi đỉnh trời gió hú, con số đo độ cao hiện lên 2.130 m. Kỳ lạ, chỉ chênh cao có hơn trăm mét thôi mà hai vùng khí hậu khác biệt rõ rệt, trong khi Ngải Thầu Hạ sương mù, ẩm ướt thì Ngải Thầu Thượng nắng như rang, gió thổi liên hồi như muốn bứt tung mọi thứ, hàng cây tống quá sủ ở đây bị gió núi vuốt rạp về hướng gió, nhưng cứng cáp vững chãi ở nơi khí hậu khắc nghiệt nhất Lào Cai.
Trưởng thôn Sùng A Sử kể, thường là mùa đông lạnh kéo dài, sương mù ẩm thấp, người ở Ngải Thầu Hạ phải mang quần áo, chăn màn lên Ngải Thầu Thượng phơi gió cho nhanh khô.
Già làng Lử bảo, do địa thế tự nhiên nên gió ở thung lũng Thiên Sinh dồn hết vào mũi đá Ngải Thầu, thốc ngược lên đỉnh Ma Cha Va, sinh ra hai vùng thời tiết khác biệt như thế.
Để giữ rừng, giữ “nguồn sống” của mình, người Mông ở đây nghĩ cách làm nhà trình tường bằng đất, hạn chế sử dụng gỗ rừng. Cứ sau mỗi vụ thu hoạch nông nghiệp, vào cữ tháng 11 sát Tết, bà con lập tổ đổi công giúp nhau làm nhà. Đất tươi, sạch, có độ kết dính cao, được đổ vào khuôn gỗ có chiều dài khoảng 1,5 m, rộng hẹp tùy theo tường dày mỏng định làm, sau đó dùng những chiếc chày gỗ nện chặt đất; cứ thế xây tường đến độ cao đã định để lợp mái. Nhà trình tường có thể làm ở bất cứ đâu, miễn có đất làm nguyên liệu, vì thế tiện lợi vô cùng, lại ấm về đông, mát về mùa hè nắng lửa, giúp người Mông hòa hợp với thiên nhiên, với mẹ rừng vĩ đại.
Năm nào cũng vậy, cứ vào ngày Thìn của tháng Giêng đầu năm, bà con lại làm lễ cúng rừng, đề ra quy ước bảo vệ rừng, nhà nào có việc hiếu hỉ thì được phép vào rừng chặt hạ hai cây gỗ già, sâu mọt để làm củi đun; nếu ai vi phạm làng phạt 30 kg thịt lợn, 10 lít rượu để dân bản trồng cây mới; vi phạm nhiều lần sẽ bị dân bản không cho vào rừng nữa. Luật bất thành văn nhưng có sức mạnh chế tài từ cộng đồng, dòng họ và trong mỗi gia đình nên mỗi cá nhân và gia đình, dòng họ đều tự giác thực hiện.
Giờ thì tôi hiểu vì sao ở nơi giá rét, mùa đông hay có tuyết rơi như mũi đá Ngải Thầu, củi là chất đốt rất quý mà rừng vẫn tươi tốt, xanh bạt ngàn chở che cho con người nơi đây. Nhờ vậy mà hôm nay, rất nhiều du khách trong nước và quốc tế đến Ngải Thầu đều “mê tít” rừng tống quá sủ cổ thụ xanh dày trên độ cao 2.100 m so với mực nước biển, nắng lửa và gió thổi liên hồi. Nó như biểu tượng cho sức sống bền bỉ, kiên gan của người dân nơi đỉnh trời khắc nghiệt này, mở hướng cho dân bản làm du lịch cộng đồng, để biến nơi đây thành một điểm đến mới của du khách.
Đứng ở mũi đá Ngải Thầu phóng tầm mắt xuống hun hút phía thung lũng Thèn Pả rực lên màu vàng lúa ruộng bậc thang vào mùa chín như tấm thảm vàng dát lên mặt đất. Anh bạn là nhiếp ảnh gia từ Hà Nội say mê thu vào ống kính cung đường hình chữ S huyền thoại uốn xuyên thảm vàng ruộng bậc thang như nét vẽ ngang trời thu xanh thẳm. Người Mông, người Dao trên mũi đá này giữ rừng chính là giữ nước để làm ruộng bậc thang, cái bồ thóc Thạch Sanh giữ chân họ định cư không tha hương như bao năm trước. Tuyệt kỹ mở ruộng bậc thang trên đỉnh mây trời Ngải Thầu không ai hơn Thào Cháng.
Chỉ với con dao phát, cái cuốc to bản truyền thống, ông đi khắp vùng mở ruộng thuê cho dân bản, bất cứ chỗ nào chỉ cần có nguồn nước là có thể làm thành ruộng cấy, dù chỉ hẹp bằng một đường bừa. Bao năm rồi, người Mông, người Dao ở Ngải Thầu sống nhờ hạt thóc từ ruộng bậc thang, nhờ cây ngô lọt khe xuyên kẽ đá mà thành bắp. Nhưng ông Cháng bảo giỏi lắm chỉ đủ cái ăn, không khá lên được, ở nhà đất với đi bộ mãi thôi…
Hôm tôi đến, bà con Ngải Thầu Thượng lập tổ đổi công vừa giúp nhau gặt lúa vừa thu hoạch sâm đất Hoàng Sin Cô năm nay trúng vụ, tiếng cười nói vang vọng cả đất trời biên ải. Đón củ sâm đất vừa gọt vỏ, màu vàng hổ phách, ăn vào đến đâu thấm đến đó, mệt mỏi và khô khát tan biến, cô gái trẻ Thào Mỷ bảo là “cây tiền” đấy.
Hỏi ra mới biết, Thào A Dung là người đầu tiên có công đưa loài sâm đất này về trồng ở mũi đá Ngải Thầu. Từ “cánh chim đầu đàn” này, hơn 200 hộ người Mông ở Ngải Thầu đã chuyển nương ngô cằn cỗi, năng suất thấp sang trồng sâm đất Hoàng Sin Cô.
Có lẽ cây không phụ công và tấm lòng thương quý đất đai của người trồng mà vượt qua nắng lửa, sương mù giá lạnh kết củ ngọt lành dâng cho đời. Dường như bù lại cái khí hậu khắc nghiệt ở nơi cao nhất Lào Cai này, chất lượng củ sâm đất ở mũi đá Ngải Thầu xếp bậc nhất so với nhiều nơi khác, được người tiêu dùng săn tìm.
Từ Hải Phòng, Công ty Thạch rau câu Long Hải đã tìm đến Ngải Thầu ký kết với người dân trồng đại trà và thu mua bao tiêu toàn bộ sản phẩm. Tranh thủ nghỉ chân, Trưởng thôn Sùng A Sử phấn khởi khoe, gần chục năm nay trồng cây sâm đất, bà con ở đây có nguồn thu hàng chục tỷ đồng; nhờ vậy nhiều hộ xây được nhà kiên cố, mua sắm được các vật dụng, tiện nghi sinh hoạt chạy điện lưới, nâng cao cuộc sống và hội nhập với bên ngoài. Hôm chúng tôi đến, Sùng A Lử có tiền bán củ Hoàng Sin Cô, đang hào hứng xây ngôi nhà gạch, mái bằng để chống chọi với gió mưa, rét lạnh ở đỉnh Ma Cha Va hùng vĩ, để giữ rừng, giữ đất.
Vượt qua con dốc nhỏ, ngoặt xuống phía thung lũng thấp, hiện ra trước mặt chúng tôi là thảm xanh bạt ngàn những bông hoa như chiếc mỏ con chim hồng hạc núi đung đưa trong tiết thu se lạnh. Không ngờ ở mũi đá Ngải Thầu thừa gió núi, sương lạnh, thiếu cả nước nhưng loài hoa đẹp mà đỏng đảnh như ly lại rực rỡ đến thế…
Trong ráng chiều thu vàng như rót mật, những cô gái dân tộc thoăn thoắt cắt hoa, bó giấy bóng kính, chuyển lên xe đưa về nơi tập kết để giao cho khách, nét mặt rạng rỡ bên hoa, thật đẹp. Anh bạn nhiếp ảnh bấm máy như bắt được khoảnh khắc vàng thật tự nhiên hiếm có.
Cây hoa ly vốn chỉ có ở Sa Pa được mệnh danh là xứ sở các loài hoa, bởi kén đất và khí hậu ôn đới, thế mà nay đã rủ nhau về đứng chân trên mũi đá Ngải Thầu. Chủ nhân của vườn ly bạt ngàn kia là chàng trai đất Mê Linh (Hà Nội), vì mê hoa và đất cùng con người hồn hậu nơi đây mà khởi nghiệp ở ngôi làng chạm trần mây này.
Cách đây chừng 3 năm, nghe nói về ngôi làng chạm đỉnh mây trời, quanh năm sương mù và rét lạnh, anh Lê Văn Tứ đang trồng hoa ly ở Sa Pa đã quyết tìm đến mũi đá này, đưa cây hoa ly lên đỉnh Ngải Thầu sương gió.
Anh cho biết, cũng thất bại mấy lần, mất cả vốn lẫn công sức nhưng không bỏ cuộc. Đến nay, cây ly đỏng đảnh kia đã đứng chân vững vàng, khoe sắc đẹp quyến rũ trên mũi đá Ngải Thầu. Hơn 4 ha ly mỗi năm đưa ra thị trường khoảng 80 nghìn cành hoa đẹp nhất vùng Tây Bắc.
Anh Tứ bảo, hoa ly kép ở đây đẹp nhất vùng, bởi bông to, cánh hoa dày, sắc màu rực rỡ và tươi lâu. Cắm bình hoa gần tháng mới tàn, bởi thế nên thị trường Hà Nội rất chuộng.
Tôi nhìn vườn hoa mênh mông trong ráng chiều thu vàng rượi, những cô gái địa phương đang cắt hoa, gói giấy bóng kính cẩn thận để sớm mai hoa lên xe về Hà Nội, tỏa sắc hương miền núi cao trong khách sạn, nhà hàng, trong những ngôi nhà người yêu hoa Thủ đô mà thêm tự hào, tin yêu cuộc sống ở nơi này.
Trưởng thôn Sùng Sử bảo, nhờ cây hoa ly, nhiều gia đình ở Ngải Thầu cho thuê đất 35 triệu đồng/ha/năm, rồi phụ nữ nhận việc chăm sóc và thu hái, đóng gói hoa theo mùa vụ nên có nguồn thu nhập khá. Nhiều hộ đã thoát nghèo, vươn lên làm giàu, con cái được học hành tiến bộ. Ngải Thầu hôm nay đã xóa hết nhà tạm, hơn 2/3 số hộ nhà xây kiên cố, điện - đường - trường - trạm đủ đầy. Mừng nhất là gần chục con em người dân tộc thiểu số đã đi học đại học, cao đẳng, học nghề… Đó chính là nguồn lực quý để Ngải Thầu bước tiếp, hội nhập cùng bè bạn muôn phương.
Ở phía cuối vườn hoa ly, tôi gặp Thào A Thếnh là người đầu tiên vừa làm xong căn nhà hai tầng, theo kiến trúc nhà người Mông, ở giữa Ngải Thầu Thượng, để đón khách ta đi phượt và khách nước ngoài đi điền dã, trải nghiệm. Đó sẽ là “tia sáng” để lan tỏa cách nghĩ, cách làm mới, nhằm khai thác thế mạnh cảnh quan và bản sắc văn hóa truyền thống của vùng đất và con người nơi đây, để cái nghèo mãi mãi lùi xa nơi mũi đá Ngải Thầu hùng vĩ…
