Từ sân nhà văn hóa thôn, bản đến không gian sinh hoạt cộng đồng; từ buổi tập tranh thủ sau mùa vụ đến đêm hội rộn ràng, những vòng xòe ở Mường Lò vẫn bền bỉ nối dài qua năm tháng. Di sản ấy không nằm yên trong ký ức mà được tiếp tục thực hành, trao truyền và làm mới bằng tình yêu của cộng đồng người Thái.
ĐƯA XÒE ĐẾN GẦN NGƯỜI TRẺ
Chiều xuống, sau một ngày lao động, tiếng nhạc lại vang lên tại nhà văn hóa thôn Bản Viềng, xã Liên Sơn. Trong trang phục truyền thống, những người phụ nữ Thái nhẹ nhàng nắm tay nhau. Một bước chân, một nhịp chuyển động, rồi cả vòng người cùng hòa vào nhau. Không sân khấu, ánh đèn hay đạo cụ cầu kỳ. Chỉ có tiếng nhạc, tiếng cười và những động tác đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong không gian bình dị ấy, xòe hiện diện tự nhiên như một phần của đời sống cộng đồng.
Ở Bản Viềng, các buổi tập thường được tổ chức sau mùa vụ hoặc vào những ngày nông nhàn. Nhà văn hóa thôn trở thành nơi người biết xòe hướng dẫn người chưa biết; người lớn tập cùng thanh niên, trẻ nhỏ. Động tác chưa đúng được sửa lại, nhịp chân chưa đều được tập thêm. Từng người, từng thế hệ cứ thế hòa vào vòng tròn chung.
Chị Lò Thị Hậu, thành viên Đội văn nghệ thôn Bản Viềng, cho biết: Việc luyện tập không chỉ phục vụ biểu diễn, lễ hội mà quan trọng hơn là duy trì nét văn hóa đã gắn bó với đời sống người Thái từ bao đời.
Với chị Lò Thị Thiên, Đội trưởng Đội văn nghệ thôn Bản Viềng, việc nghệ thuật xòe của người Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vừa là niềm vui, vừa đặt ra trách nhiệm.
“Chúng tôi sẽ cố gắng gìn giữ, phát huy và truyền dạy lại cho con cháu để điệu Xòe được gìn giữ đến mai sau” - chị Thiên chia sẻ.
Xã Liên Sơn hiện có trên 60% dân số là đồng bào Thái. Những năm qua, địa phương duy trì 12 đội văn nghệ tại các thôn, bản, mỗi đội khoảng 8 - 15 thành viên. Các đội, nhóm này không chỉ phục vụ hoạt động văn hóa, văn nghệ mà còn tạo không gian để người dân thực hành văn hóa truyền thống ngay trong đời sống thường nhật.
Ông Đinh Văn Thuyên - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Liên Sơn cho rằng: Duy trì các đội văn nghệ quần chúng là giải pháp thiết thực để bảo tồn văn hóa, nhất là các di sản gắn với cộng đồng. Khi người dân trực tiếp tham gia, đặc biệt là lớp trẻ, di sản trở thành một phần quan trọng trong đời sống của cộng đồng.
Tại tổ dân phố Đoàn Kết, phường Nghĩa Lộ, những buổi truyền dạy xòe cho thanh thiếu niên cũng được chị Đinh Thị Hiến duy trì thường xuyên. Với chị, dạy xòe không đơn thuần là dạy một điệu múa. “Muốn giữ được xòe thì trước hết phải để lớp trẻ hiểu, yêu và tự hào về văn hóa của dân tộc mình” - chị Hiến chia sẻ.
Bởi vậy, trong mỗi buổi tập, bên cạnh hướng dẫn động tác tay, bước chân, chị còn kể cho các em về nguồn gốc và ý nghĩa của từng điệu xòe. Qua đó, các em hiểu rằng phía sau những động tác mềm mại là cả một phần đời sống, tâm hồn và cách ứng xử của cộng đồng người Thái.
Em Lò Thị Tường Vi, tổ dân phố Đoàn Kết, bộc bạch: “Tham gia tập các điệu xòe, em càng hiểu thêm về văn hóa dân tộc mình. Từ chỗ lúng túng, em dần phối hợp nhịp nhàng hơn và tự tin tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ của thôn”.
Còn em Lò Thị Phương Thanh, tổ dân phố Đoàn Kết, chia sẻ: “Em thấy rất vui và tự hào khi được tham gia luyện tập các điệu xòe. Qua mỗi buổi tập, em không chỉ học được động tác, nhịp bước mà còn hiểu hơn về văn hóa, phong tục và truyền thống của dân tộc Thái. Em mong những người trẻ như chúng em sẽ tiếp tục gìn giữ, luyện tập và lan tỏa nghệ thuật xòe để di sản này luôn được sống trong cộng đồng và truyền lại cho các thế hệ sau”.
SÁU ĐIỆU XÒE CỔ, SÁU SẮC MÀU VĂN HÓA
Để những vòng xòe tiếp tục chuyển động, không thể thiếu những người đang âm thầm giữ lửa trong cộng đồng. Nghệ nhân Ưu tú Điêu Thị Xiêng, tổ dân phố Nghĩa An, phường Nghĩa Lộ, là một trong số đó.
Với bà, giữ xòe không chỉ là bảo tồn động tác hay nhịp bước của điệu múa dân gian, mà còn là gìn giữ ký ức, phong tục và bản sắc văn hóa của đồng bào Thái.
Qua nhiều năm gắn bó với xòe, nghệ nhân Điêu Thị Xiêng kiên trì truyền lại kỹ thuật, động tác và ý nghĩa của từng điệu xòe cho các thế hệ trong cộng đồng. Bà đặc biệt chú trọng lớp trẻ, bởi đây chính là những người sẽ tiếp nối hành trình gìn giữ di sản. Trong các buổi truyền dạy, bà không chỉ hướng dẫn cách đưa tay, bước chân, giữ nhịp mà còn kể về nguồn gốc, ý nghĩa của xòe trong đời sống người Thái.
“Để truyền dạy điệu xòe, tôi không nặng về lý thuyết mà gắn với thực hành và trải nghiệm. Mỗi vòng xòe vì thế không chỉ là một bài múa được học thuộc, mà trở thành sự kết nối giữa người với người, giữa thế hệ hôm nay với giá trị văn hóa được trao truyền từ cha ông” - Nghệ nhân Ưu tú Điêu Thị Xiêng chia sẻ.
Với người Thái, xòe không chỉ xuất hiện trong ngày hội hay những dịp vui. Mỗi điệu xòe hàm chứa một câu chuyện về cộng đồng, tình cảm và cách con người ứng xử với nhau. Từ những động tác tưởng như đơn giản, có thể thấy xòe không chỉ là nghệ thuật trình diễn. Đó là cách cộng đồng người Thái kể câu chuyện về mình bằng ngôn ngữ của chuyển động: biết sẻ chia, biết đón tiếp, biết gắn kết và cùng nhau vượt qua những thăng trầm của cuộc sống.
Sáu điệu xòe cổ được lưu truyền qua nhiều thế hệ gồm: Xòe Khắm khăn mới lảu (nâng khăn mời rượu), thể hiện sự trân trọng, hiếu khách và văn hóa giao tiếp; Xòe Nhốm khăn (tung khăn), gợi niềm vui lao động, sự khéo léo của phụ nữ Thái và vẻ đẹp nghề dệt thổ cẩm; Xòe Phá Xí (bổ bốn), biểu tượng cho tình đoàn kết, sự gắn bó với cộng đồng, bản làng và cội nguồn. Xòe Đổn hôn (bước tiến lùi) thể hiện tinh thần tương trợ, sự kiên cường trước những thăng trầm của cuộc sống; Xòe Khắm khen (nắm tay cùng Xòe) là điệu Xòe cơ bản, biểu tượng trực tiếp cho sự gắn kết và chung sức của cộng đồng; Xòe Ỏm lọm tốp mứ (đi vòng tròn vỗ tay) thể hiện niềm vui, sự chúc phúc, thường xuất hiện trong những dịp mừng nhà mới hoặc chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ.
Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn, phường Nghĩa Lộ cho rằng: Trước thay đổi của đời sống hiện đại, gìn giữ và trao truyền xòe Thái không còn là câu chuyện của riêng người làm văn hóa mà cần sự chung tay của cả cộng đồng. Quan trọng nhất là khơi dậy tình yêu và trách nhiệm của thế hệ trẻ, để xòe không chỉ được bảo tồn với tư cách một di sản mà tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay.
ĐỂ DI SẢN KHÔNG CHỈ NẰM TRONG KÝ ỨC
Giữ điệu xòe không chỉ là nhớ đúng động tác mà là giữ được câu chuyện văn hóa phía sau từng bước chân; giữ cách cộng đồng người Thái chia sẻ niềm vui, kết nối con người và vun đắp tình đoàn kết qua bao thế hệ.
Hành trình ấy bắt đầu từ những việc rất đỗi bình dị: người mẹ dạy con, nghệ nhân kiên nhẫn sửa từng động tác, thành viên đội văn nghệ tranh thủ buổi tối để luyện tập, hay các bạn trẻ tự nguyện tìm đến học điệu múa của dân tộc mình. Mỗi việc làm có thể nhỏ bé, nhưng khi được nối lại sẽ tạo thành vòng tròn lớn – vòng tròn của sự trao truyền.
Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên, những vòng xòe ở vùng cánh đồng Mường Lò vẫn không ngừng chuyển động. Từ thôn, bản đến các không gian sinh hoạt cộng đồng; từ người cao tuổi đến lớp trẻ; từ người đã biết xòe đến người mới bắt đầu, mỗi người đang góp một bàn tay để giữ vòng tròn ấy không bị mai một. Bởi một di sản muốn trường tồn phải tiếp tục được sống, được thực hành và trao truyền trong đời sống hôm nay. Khi những bàn tay vẫn nắm lấy nhau, những bước chân vẫn nối tiếp nhịp vòng tròn, xòe Thái vẫn còn nguyên sức sống của di sản được cộng đồng yêu, hiểu và tự mình gìn giữ.
