Mỗi dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, nhớ về những người thầy đã đi qua đời mình, tôi tự hỏi điều gì khiến người thầy sống lâu trong ký ức học trò. Có thể là một lời nhắc nghiêm khắc, hoặc sự tin tưởng đúng lúc. Thời cuộc thay đổi, nhưng giá trị nhà giáo không chỉ nằm ở những điều đã giảng, mà ở con người học trò trở thành.
Ở làng quê xưa, thầy đồ dạy chữ, dạy nghĩa, góp phần giữ gìn nền nếp văn hóa cộng đồng. Thầy được kính trọng bởi học vấn, khí tiết và cách sống. Trong chiến tranh, nhiều nhà giáo bám lớp giữa thiếu thốn, giữ cho việc học không đứt đoạn. Mỗi thời cuộc có đòi hỏi riêng, nhưng điểm chung vẫn là dạy chữ gắn với dạy người, lấy nhân cách để cảm hóa học trò.
Hôm nay cần giữ lại những gì? Theo tôi, đó là đạo đức và sự chính trực, tình yêu thương không tính toán dành cho người học, tinh thần tự học suốt đời. Giữ truyền thống không có nghĩa giữ nguyên cách nghĩ. Nhà giáo hôm nay phải thực hành dân chủ: tôn trọng sự khác biệt, đối xử công bằng, lắng nghe học trò, chấp nhận những câu hỏi khiến mình phải nghĩ lại. Yêu thương không phải bao bọc; nghiêm khắc không đồng nghĩa áp đặt. Uy tín của người thầy đến từ tri thức, nhân cách và sức thuyết phục, không phải quyền được nói lời cuối cùng.
Xưa, thầy giáo là nguồn tri thức quan trọng. Nay, điện thoại mở ra kho tài liệu khổng lồ; trí tuệ nhân tạo giải thích, dịch thuật, giải bài tập trong vài giây. Nếu chỉ truyền đạt điều học sinh dễ dàng tìm thấy, nhà giáo sẽ tự thu hẹp vai trò. Khó hơn là dạy các em đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, vận dụng kiến thức và tự quyết định. Một học sinh đạt điểm cao chưa chắc có bản lĩnh trước thất bại hoặc đủ năng lực lựa chọn con đường riêng.
Tôi nhớ nhận xét của TS. Lê Mai Lan, Chủ tịch trường đại học Vinuni về hình ảnh người thầy vai trò là người lái đò: “Trong thế giới hôm nay, không chỉ dòng sông thay đổi, mà bờ bên kia cũng không ngừng dịch chuyển”. Theo bà, thành công lớn nhất là giúp học trò có năng lực và lòng can đảm để tự vượt qua những dòng sông của cuộc đời.
Hình ảnh người đưa đò vẫn đẹp bởi sự tận tụy, miệt mài “chèo đò” năm này qua năm khác, nhưng nay chưa đủ. Cuộc đời không có sẵn một bến đỗ. Phía trước học sinh là công nghệ đổi thay, nghề nghiệp biến động, những cơ hội lẫn rủi ro mà thầy chưa từng trải qua. Người thầy không thể chèo thay học trò mãi. Thầy phải giúp các em nhận ra dòng nước xiết, tự chọn hướng đi, vững tay lái qua thác ghềnh, tự tin tiến ra biển lớn.
Tôi còn nghĩ đến một sứ mệnh cao hơn: nhà giáo không chỉ đào tạo người tài mà phải góp phần nhân lên gấp bội tài năng cho đất nước. Thầy giỏi phát hiện tiềm năng, kể cả ở học sinh có điểm số chưa nổi bật; trao cơ hội phát triển, khơi dậy khát vọng giúp người khác tiến bộ. Một người tài thành công đã đáng quý; người tài biết giúp thêm mười, trăm người khác thành tài còn tạo sức lan tỏa bền lâu. Đó chính là vai trò và giá trị vĩnh cửu của nhà giáo.
Đừng chỉ hỏi thầy có bao nhiêu học trò đạt giải. Hãy hỏi các em có biết nghĩ độc lập, hợp tác, sống tử tế, làm ra điều có ích và mở đường cho người đi sau không. Người thầy có phẩm giá không sợ học trò nghĩ khác mình; người thầy có tài năng coi việc học trò vượt qua mình là niềm vinh hạnh của nghề.
Muốn dạy trò tự chủ, nhà giáo cũng phải tự chủ trong tư duy và học tập. Không thể khuyến khích phản biện mà xem câu hỏi trái ý là hỗn láo; không thể dạy sáng tạo bằng những khuôn mẫu bất biến. Ngày nay, thầy vẫn là thầy, nhưng cũng là người học, sẵn sàng học từ chính học trò để cùng nhau khám phá những chân trời tri thức mới. Công nghệ có thể tìm ra câu trả lời, nhưng khó thay thế lòng trắc ẩn và khả năng nhìn thấy một con người phía sau điểm số.
Xã hội có quyền kỳ vọng cao ở nhà giáo, đồng thời phải tạo điều kiện để những giá trị ấy được thực hành. Khó đòi hỏi sáng tạo khi nặng hồ sơ, thi đua hình thức; khó mong tận tâm khi đời sống và an toàn nghề nghiệp thiếu bảo đảm. Tôn vinh ngày 20/11 không thể chỉ có hoa và lời chúc. Cần đãi ngộ xứng đáng, tự chủ chuyên môn đi cùng trách nhiệm giải trình, và sự đồng hành của gia đình với nhà trường.
Tôi vẫn biết ơn người đưa đò, nhưng không muốn giới hạn nghề dạy học ở một chuyến sang sông. Nhà giáo hôm nay phải giúp học trò có nhân cách để đứng vững, năng lực để đi xa, lòng can đảm để vượt thác và khát vọng nhân lên những tài năng khác.
Một người thầy đáng kính đưa học trò đến bến. Một người thầy lớn còn giúp học trò tìm ra những chân trời mà chính thầy chưa từng tới.