Nhân dịp này, Trưởng Đại diện Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker đã chia sẻ với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam về ý nghĩa của các sự kiện trên, giá trị di sản của Quốc Tử Giám, quá trình hợp tác giữa UNESCO và Việt Nam cũng như những khuyến nghị nhằm phát huy văn hóa như một động lực nội sinh của phát triển.
Việt Nam đang kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, đồng thời chuẩn bị tổ chức Tuần lễ Văn hóa và Đại đoàn kết dân tộc từ ngày 18 đến 24/11. Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của các sự kiện này, nhất là đối với việc củng cố sự gắn kết xã hội và mối quan hệ giữa văn hóa với đại đoàn kết dân tộc?
Từ góc nhìn của UNESCO, văn hóa có đóng góp đặc biệt quan trọng đối với sự gắn kết xã hội. Các sự kiện văn hóa có thể góp phần kết nối các thế hệ và cộng đồng, thúc đẩy giao lưu văn hóa, đồng thời giúp khán giả trẻ tiếp cận những truyền thống mà bình thường họ ít có cơ hội trải nghiệm.
Việt Nam sở hữu di sản văn hóa vô cùng phong phú và đa dạng, được hun đúc từ truyền thống, tri thức và sức sáng tạo của 54 dân tộc anh em. Sự đa dạng này là một nguồn sức mạnh. Các thực hành văn hóa, lễ hội, ngôn ngữ, nghề thủ công và di sản chung tạo điều kiện để mỗi người thể hiện bản sắc, thấu hiểu lẫn nhau và vun đắp ý thức gắn bó, thuộc về cộng đồng.
Các dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất cũng gợi nhắc chúng ta suy ngẫm về tầm quan trọng mà Việt Nam từ lâu đã dành cho giáo dục, tri thức và văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước.
Tôi đặc biệt hoan nghênh việc nhấn mạnh mục tiêu đưa văn hóa đến gần hơn với mọi tầng lớp nhân dân. Để các sáng kiến như Ngày Văn hóa Việt Nam tạo được tác động lâu dài, cần khuyến khích sự tham gia vượt ra ngoài phạm vi các hoạt động kỷ niệm, thông qua trường học, bảo tàng, không gian công cộng và các hoạt động cộng đồng được duy trì suốt cả năm.
Điều quan trọng không kém là bảo đảm để người dân có cơ hội chủ động tham gia định hình đời sống văn hóa, dù bằng việc thực hành các truyền thống, chia sẻ tri thức hay sáng tạo những hình thức biểu đạt văn hóa mới. Điều này đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ cho giáo dục văn hóa, các thiết chế văn hóa ở địa phương và các sáng kiến do cộng đồng dẫn dắt, đặc biệt quan tâm đến thanh niên và những cộng đồng còn gặp rào cản trong tiếp cận, tham gia. Theo cách đó, một sự kiện kỷ niệm thường niên có thể góp phần thúc đẩy sự tham gia văn hóa trong suốt cả năm và giữa các thế hệ.
Nhân dịp UNESCO và Việt Nam kỷ niệm 50 năm hợp tác trong năm 2026, chúng tôi cam kết tiếp tục phối hợp chặt chẽ để bảo vệ di sản văn hóa, thúc đẩy đa dạng văn hóa và nâng cao vai trò của văn hóa trong xây dựng một tương lai hòa nhập và bền vững hơn.
Quốc Tử Giám được lập năm 1076 và được coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam, là biểu tượng cho truyền thống trọng học, trọng nhân tài lâu đời. Theo ông, các giá trị di sản của di tích này có thể đóng góp như thế nào cho đối thoại giữa các nền văn hóa, cho giáo dục và tri thức trong thế giới ngày nay?
Một điều nổi bật ở Việt Nam là sự tôn trọng sâu sắc, bền bỉ dành cho giáo dục, học tập và học thuật. Quốc Tử Giám là biểu hiện tiêu biểu của truyền thống ấy. Di tích nhắc nhớ chúng ta rằng tri thức, tài năng và trách nhiệm đạo đức từ lâu đã gắn bó mật thiết với nhau trong xã hội Việt Nam.
82 bia tiến sĩ trong khu di tích, được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu Thế giới của UNESCO (Chương trình Ký ức Thế giới) năm 2011, là nguồn tư liệu quý về hơn ba thế kỷ lịch sử và nền giáo dục Việt Nam. Những tấm bia cũng kể một câu chuyện rộng lớn hơn về giao lưu văn hóa, cho thấy truyền thống giáo dục Nho học đã được tiếp biến và phát triển ở Việt Nam như thế nào. Nhờ vậy, di tích trở thành nguồn tham chiếu giá trị để tìm hiểu mối liên hệ lịch sử giữa Việt Nam với các nền văn hóa khác ở Đông Á, đồng thời thấu hiểu bản sắc văn hóa riêng của dân tộc Việt Nam.
Tôi vui mừng nhận thấy Việt Nam đang tiếp nối truyền thống đó thông qua những cải cách giáo dục quan trọng, trong đó có việc ban hành Luật Nhà giáo đầu tiên năm 2025, Nghị quyết số 71-NQ/TW, chính sách miễn học phí tại các trường công lập và mở rộng mô hình học 2 buổi/ngày. Hiện Việt Nam có sáu thành phố tham gia Mạng lưới Thành phố học tập toàn cầu của UNESCO và đã thành lập Ghế Chủ nhiệm UNESCO (UNESCO Chair) đầu tiên tại Trường Đại học VinUni. Tất cả những bước phát triển này cho thấy cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc tôn vinh nhà giáo, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, thúc đẩy học tập suốt đời và tăng cường hợp tác học thuật quốc tế.
Nhìn về phía trước, tôi tin rằng những giá trị mà Quốc Tử Giám hàm chứa cần tiếp tục truyền cảm hứng cho cách chúng ta tiếp cận giáo dục. Với UNESCO, tôn trọng việc học nghĩa là tạo cơ hội để mọi người được học tập suốt đời, tiếp thu tri thức và kỹ năng mới, và tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội. Điều này đặc biệt quan trọng khi công nghệ, nền kinh tế và các kỹ năng mà con người cần không ngừng thay đổi.
Thế hệ trẻ giữ vai trò trung tâm. Những di tích như Quốc Tử Giám có thể tạo cơ hội để học sinh, sinh viên tiếp cận lịch sử, học hỏi từ các truyền thống văn hóa và đưa góc nhìn, sự sáng tạo của riêng mình vào đó. Thông qua giáo dục di sản và sự tham gia thực chất với các thiết chế văn hóa cũng như những người thực hành di sản, chúng ta có thể giúp các thế hệ trẻ trân trọng bản sắc văn hóa của mình, đồng thời luôn cởi mở với các nền văn hóa và ý tưởng khác.
Việt Nam là nơi có nhiều di sản và danh hiệu được UNESCO công nhận. Xin ông cho biết rõ hơn UNESCO đã và đang phối hợp với Việt Nam như thế nào trong việc bảo vệ, phát huy di sản văn hóa và hỗ trợ các sự kiện văn hóa quan trọng?
Nhiệm vụ của UNESCO trong lĩnh vực văn hóa không chỉ dừng ở việc hỗ trợ các sự kiện văn hóa. Là cơ quan duy nhất của Liên hợp quốc có chức năng chuyên trách về văn hóa, vai trò của chúng tôi là giúp các quốc gia bảo vệ di sản văn hóa, thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa và tăng cường đóng góp của văn hóa đối với phát triển bền vững. Trong hơn năm thập kỷ qua, quan hệ đối tác giữa UNESCO và Việt Nam không ngừng phát triển, đồng hành cùng các ưu tiên của đất nước.
Một lĩnh vực hợp tác lớn là tăng cường bảo vệ di sản theo các tiêu chuẩn quốc tế. Chúng tôi đã phối hợp với chính quyền trung ương và địa phương để cải thiện công tác quản lý các di sản thế giới, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể và nâng cao năng lực thể chế. Đóng góp của chúng tôi còn bao gồm tư vấn chính sách, trong đó có các ý kiến chuyên môn cho việc sửa đổi Luật Di sản văn hóa, Luật Điện ảnh và gần đây là Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa.
Bảo vệ di sản luôn là trọng tâm trong quan hệ đối tác của chúng tôi. Chúng tôi cũng đặc biệt quan tâm tới công tác phòng ngừa thiên tai và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu của các di sản. Sau các đợt bão, lũ nghiêm trọng cuối năm 2025, UNESCO đã huy động hỗ trợ khẩn cấp cho công tác phục hồi di sản tại Quần thể di tích Cố đô Huế và Đô thị cổ Hội An. Hoạt động của chúng tôi cũng mở rộng sang lĩnh vực di sản tư liệu, như sửa chữa khẩn cấp kho lưu trữ bảo quản Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm sau cơn bão Yagi năm 2024, và hỗ trợ phục hồi các sắc phong triều Nguyễn bị hư hại do lũ lụt tại Đắk Lắk.
Điều quan trọng không kém là bảo đảm công tác bảo tồn di sản mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương. Quần thể danh thắng Tràng An là một ví dụ cho thấy bảo tồn di sản, du lịch có trách nhiệm và cơ hội kinh tế địa phương có thể bổ trợ, thúc đẩy lẫn nhau.
Một lĩnh vực quan trọng khác là phát triển hệ sinh thái văn hóa và sáng tạo của Việt Nam. Thông qua Mạng lưới Các thành phố sáng tạo UNESCO, chúng tôi đã hỗ trợ các thành phố lồng ghép văn hóa và sáng tạo vào quá trình phát triển đô thị. Hợp tác của chúng tôi cũng bao trùm các chính sách văn hóa, khởi nghiệp sáng tạo và việc củng cố các thiết chế văn hóa. Các sáng kiến như Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội và Photo Hanoi tạo cơ hội để các nhà sáng tạo kết nối với đồng nghiệp và công chúng quốc tế. Gần đây hơn, quan hệ hợp tác với Tập đoàn SOVICO đã mở rộng hoạt động này thông qua Dự án "Thúc đẩy sự phát triển năng động của các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo tại Việt Nam (2025-2030)", hỗ trợ các nhà sáng tạo trẻ, các thiết chế văn hóa và môi trường chính sách cần thiết để phát triển lĩnh vực sáng tạo vững mạnh hơn.
Hợp tác quốc tế là một nét đặc trưng khác của quan hệ đối tác này. Việt Nam ngày càng đóng góp nhiều hơn kinh nghiệm và quan điểm của mình vào các thảo luận văn hóa toàn cầu, trong đó có Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực tổ chức năm 2026. Sáng kiến của Việt Nam về Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì sự phát triển bền vững (2027-2036) càng thể hiện vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong việc đóng góp vào chương trình nghị sự văn hóa quốc tế.
Đây chỉ là một vài ví dụ gần đây của mối quan hệ đối tác kéo dài năm thập kỷ. Trong suốt chặng đường đó, Việt Nam luôn là đối tác có trách nhiệm, được UNESCO đánh giá cao, tích cực đóng góp vào hoạt động của Tổ chức và ngày càng góp phần định hình chương trình nghị sự khu vực và toàn cầu của UNESCO. Tôi mong muốn tiếp tục phát huy nền tảng vững chắc này và đưa quan hệ đối tác đi xa hơn nữa trong những năm tới.
Trân trọng cảm ơn ông!
