Lộc trời từ đất bán ngập
Ở thôn Thủy Văn, việc gieo cấy dưới cao trình 58 đã trở thành tập quán sản xuất quen thuộc. Trong tổng số 146 hộ dân của thôn, có tới 120 hộ tham gia canh tác với diện tích trên 100 ha - con số phản ánh rõ mức độ phụ thuộc lớn của người dân vào quỹ đất bán ngập này.
Ưu điểm của diện tích canh tác dưới cao trình 58 là đất được bồi đắp phù sa hàng năm, độ phì nhiêu cao, cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt. Đặc biệt, người dân gần như không phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, chi phí đầu tư thấp nhưng năng suất lại cao hơn hẳn so với ruộng canh tác trên cao trình.
Gia đình bà Nguyễn Thị Phương là một trong những hộ tiêu biểu. Mỗi năm, bà canh tác khoảng 1,4 ha lúa dưới cao trình 58, thu về khoảng 7 tấn thóc - nguồn thu nhập chính nuôi sống cả gia đình. “Nhờ diện tích này mà cuộc sống gia đình ổn định, không phải lo thiếu lương thực”, bà Phương chia sẻ.
Tương tự, gia đình ông Hoàng Văn Vi cũng gắn bó với mô hình canh tác này nhiều năm. Ngoài lúa, ông còn trồng ngô, với sản lượng khoảng 4 tấn hạt mỗi vụ. Theo ông, đặc thù canh tác dưới cao trình 58 là ít công chăm sóc, phù hợp với điều kiện lao động của người dân vùng hồ, nhưng hiệu quả kinh tế lại cao.
Khi nước không còn thuận mùa
Tuy nhiên, từ năm 2024 đến nay, mực nước hồ bắt đầu có những biến động bất thường. Đặc biệt, tình trạng nước rút chậm trong năm 2025 đã khiến nhiều diện tích không thể gieo cấy, đẩy người dân vào cảnh mất trắng.
Gia đình bà Nguyễn Thị Phương là một trong những hộ chịu ảnh hưởng nặng nề. Năm 2025, toàn bộ diện tích 1,4 ha của bà không thể xuống giống, đồng nghĩa với việc mất đi nguồn thu chính. Sang vụ Đông Xuân năm 2026, bà chỉ cấy được 1.400 m2, chưa bằng một phần nhỏ so với trước đây.
"Canh tác dưới cao trình 58 nhiều năm nay đã mang lại thu nhập ổn định, nhưng giờ nước xuống chậm, chúng tôi không chủ động được. Mong muốn lớn nhất là thủy điện Thác Bà có thông báo sớm để người dân biết mà tính toán, tránh lãng phí tiền giống và công sức", bà Phương bày tỏ.
Không khả quan hơn, gia đình ông Hoàng Văn Vi cũng phải chuyển đổi phương án sản xuất. Do diện tích lúa chưa thể canh tác, ông buộc phải chuyển sang trồng cây khác, song hiệu quả không cao.
"Năm nay tôi mới cấy được khoảng 2 kg thóc giống. Với diễn biến nước lên xuống như thế này, không biết có được thu hoạch hay lại mất trắng", ông Vi cho biết.
"Đánh bạc" với thiên nhiên
Khi nước không thuận, hầu hết các hộ canh tác dưới cao trình 58 đều chịu ảnh hưởng. Theo thống kê, từ năm 2024 đến nay đã có hơn 10 hộ dân ở thôn Thủy Văn không thể gieo cấy, mất nguồn thu, buộc phải đi làm ăn xa.
Theo ông Hoàng Văn Nghĩa - Trưởng thôn Thủy Văn, gieo cấy dưới cao trình 58 giống như đánh bạc với thiên nhiên. Có năm làm một vụ đủ ăn cả năm, nhưng cũng có năm mất trắng.
Thực tế này cho thấy tính bấp bênh của sinh kế “ăn theo nước”. Khi mực nước ổn định, người dân có thể chủ động sản xuất. Nhưng khi nước lên xuống thất thường, mọi kế hoạch đều bị đảo lộn.
Áp lực từ quy mô sản xuất lớn
Không chỉ riêng thôn Thủy Văn, toàn xã Tân Lĩnh hiện có trên 300 ha diện tích gieo cấy dưới cao trình 58. Với năng suất trung bình trên 5 tấn/ha, khu vực này đóng góp sản lượng lương thực đáng kể cho địa phương.
Tuy nhiên, quy mô lớn cũng đồng nghĩa với rủi ro lan rộng. Nếu nước rút chậm, toàn bộ diện tích có thể bị chậm thời vụ, ảnh hưởng đến năng suất. Ngược lại, nếu nước lên sớm, hàng trăm ha có nguy cơ mất trắng.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu điều tiết nước phục vụ phát điện, mực nước hồ ngày càng khó dự đoán, khiến người dân không thể dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm như trước.
Cần lời giải cho bài toán sinh kế
Trước những khó khăn đó, chính quyền địa phương đã đưa ra nhiều khuyến cáo. Ông Lục Văn Hiền - Phó Phòng Kinh tế xã Tân Lĩnh cho biết, xã thường xuyên tuyên truyền để người dân theo dõi mực nước hồ, từ đó chủ động sản xuất.
"Chúng tôi cũng sẽ phối hợp với thủy điện Thác Bà để nắm bắt tình hình nước lên, xuống, từ đó hướng dẫn người dân có nên gieo cấy hay không", ông Hiền cho biết.
Tuy nhiên, theo người dân, việc theo dõi bằng kinh nghiệm là chưa đủ. Điều họ cần là thông tin chính xác, kịp thời từ đơn vị quản lý hồ để có thể chủ động kế hoạch sản xuất, tránh rủi ro và lãng phí.
Về lâu dài, các giải pháp như chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp, áp dụng kỹ thuật canh tác thích ứng, hoặc hỗ trợ sinh kế khác cũng cần được tính đến. Bởi nếu tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào diện tích đất bán ngập, người dân sẽ luôn ở thế bị động trước những biến động của thiên nhiên.
Sinh kế dưới cao trình 58 hồ Thác Bà đã nuôi sống nhiều thế hệ người dân ven hồ. Nhưng khi quy luật tự nhiên thay đổi, sinh kế ấy cũng trở nên mong manh. Để người dân không còn phải “đánh bạc” với mùa vụ, rất cần những giải pháp căn cơ, bền vững - không chỉ để bảo vệ một vụ mùa, mà còn để giữ vững cuộc sống của hàng nghìn hộ dân nơi đây.
