Những ngày này, trên khắp các cánh đồng ở phường Nghĩa Lộ, tiếng máy gặt, máy tuốt lúa hòa cùng nhịp người hối hả thu hoạch tạo nên không khí tất bật của vụ xuân. Nhiều diện tích lúa cho năng suất khá, bông chắc hạt, sản lượng tăng so với năm trước. Thế nhưng, phía sau niềm vui “được mùa” vẫn còn nhiều nỗi lo hiện hữu khi giá vật tư nông nghiệp, dịch vụ sản xuất đồng loạt tăng, còn giá thóc lại giảm mạnh.
Trên cánh đồng thôn Tông Co, chiếc máy tuốt nhỏ của ông Đồng Văn Tiền vẫn hoạt động liên tục phục vụ những diện tích ruộng không thể đưa máy lớn vào thu hoạch.
Ông Tiền cho biết, chỉ trong một năm, giá dịch vụ đã tăng đáng kể. Nếu như năm trước, một nghìn mét vuông, bà con chỉ phải trả phí thuê máy khoảng 250 nghìn đồng, năm nay tăng lên 300 nghìn đồng. Giá tăng nhưng bà con vẫn phải làm vì đúng thời vụ, không dùng máy thì không kịp”.
Theo ông Tiền, giá xăng dầu tăng kéo theo chi phí vận hành máy móc, công lao động, vận chuyển đều đội lên. Điều đáng nói là trong khi các dịch vụ sản xuất tăng giá thì giá thóc lại gần như đứng yên, thậm chí giảm.
“Cái gì cũng lên nhưng giá thóc không lên, ảnh hưởng nhiều đến đời sống nông dân”, ông Tiền nói thêm.
Không riêng dịch vụ tuốt lúa, giá gặt máy cũng tăng mạnh trong vụ xuân năm nay. Ông Trịnh Văn Khá, chủ máy gặt tại khu vực Nghĩa Lộ cho biết, mức giá hiện đã tăng khoảng 100 nghìn đồng trên/1.000 m2 so với vụ trước.
Chỉ riêng hai khâu gặt và tuốt, chi phí mỗi vụ đã tăng thêm hàng trăm nghìn đồng đối với mỗi hộ sản xuất vài nghìn mét vuông ruộng. Với những gia đình làm diện tích lớn, số tiền phát sinh không nhỏ.
Trong khi đó, phân bón, yếu tố quyết định năng suất tiếp tục là gánh nặng lớn với nông dân.
Bà Đồng Thị Bóng, ở thôn Tông Co, nhẩm tính từng khoản chi sau một vụ sản xuất. Chỉ riêng phân bón, gia đình bà phải bón ba đợt cho diện tích khoảng 1.500 mét vuông. “Đạm đầu vụ khoảng 13 - 15 nghìn đồng/kg, giữa vụ tăng lên gần 20 nghìn đồng/kg. Phân tăng nhiều mà mình vẫn phải bón vì không bón thì lúa không phát triển”, bà Bóng nói.
Theo bà Bóng, mỗi lần bón phải dùng hàng chục cân đạm, lân và NPK. Tổng chi phí vật tư cao hơn năm trước nhưng giá thóc bán ra lại giảm từ 2 đến 3 giá. Cụ thể, năm ngoái, thóc tẻ Nhật có giá 11 - 12 nghìn đồng/kg, giờ chỉ khoảng 9 - 10 nghìn đồng; Séng cù giảm từ 15 - 16 nghìn đồng/kg còn 11 - 12 nghìn đồng/kg.
Được mùa nhưng giá giảm khiến lợi nhuận của người dân bị co hẹp đáng kể. Điều khiến nhiều nông dân trăn trở là khoảng cách giữa giá thóc tại ruộng và giá gạo đến tay người tiêu dùng ngày càng lớn.
Tại ruộng, thóc tẻ Nhật được thương lái thu mua quanh mức 9.000 - 10.000 đồng/kg. Sau khi qua khâu vận chuyển, xay xát, đóng gói, phân phối và bán lẻ, giá gạo ngoài thị trường có thể tăng lên 18.000 - 22.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn với các dòng gạo chất lượng.
Khoảng chênh lệch ấy chủ yếu nằm ở các khâu trung gian, trong khi người trực tiếp sản xuất lại hưởng phần thấp nhất trong chuỗi giá trị.
Nghịch lý này diễn ra nhiều năm nhưng chưa có lời giải căn cơ. Nông dân vẫn sản xuất manh mún, phụ thuộc thương lái, thiếu hợp đồng tiêu thụ ổn định. Khi vào vụ thu hoạch tập trung, nguồn cung tăng mạnh, giá thường bị ép xuống.
Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng vẫn phải mua gạo với giá cao do cộng thêm nhiều chi phí lưu thông và lợi nhuận trung gian. Một hạt thóc từ ruộng đến mâm cơm đã đi qua nhiều tầng nấc, nhưng người chịu nhiều rủi ro nhất vẫn là nông dân.
Theo nhiều hộ dân, vụ xuân năm nay nhìn chung cho năng suất khá. Tuy nhiên, chi phí sản xuất tăng nhanh khiến niềm vui thu hoạch không còn trọn vẹn.
Nếu tính đầy đủ các khoản như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công làm đất, cấy, chăm sóc, gặt, tuốt và vận chuyển, lợi nhuận thực tế sau mỗi vụ không còn nhiều. Thậm chí với những diện tích bị sâu bệnh hoặc thời tiết bất lợi, nhiều hộ chỉ hòa vốn.
Tại cửa hàng vật tư nông nghiệp ở Văn Chấn, bà Đinh Thị Phương cho biết, sức mua của bà con đang có xu hướng giảm do chi phí quá cao. “Phân bón tăng giá mạnh nên bà con cũng hạn chế mua. Người dân bán nông sản không được giá nên tính toán kỹ hơn, không dám đầu tư nhiều như trước” - bà Phương chia sẻ.
Câu chuyện này cho thấy một thực tế: sản xuất nông nghiệp hiện vẫn phụ thuộc rất nhiều vào tăng sản lượng, trong khi bài toán thị trường và chi phí chưa được giải quyết hiệu quả.
Khi giá đầu vào tăng nhưng giá đầu ra bấp bênh, nông dân gần như không có khả năng tự quyết, họ thường ở thế bị động trước biến động thị trường.
Nhiều chuyên gia nông nghiệp cho rằng, nếu chỉ chạy theo sản lượng mà thiếu liên kết tiêu thụ, thiếu chế biến sâu và kiểm soát thị trường, thì tình trạng “được mùa mất giá” sẽ còn lặp lại.
Thực tế hiện nay cho thấy khoảng cách giữa người sản xuất và thị trường tiêu dùng vẫn còn khá xa. Nông dân chủ yếu bán thô, chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao như chế biến, xây dựng thương hiệu hay phân phối.
Vì thế, muốn nâng thu nhập cho người dân, không thể chỉ dừng ở việc tăng năng suất. Điều quan trọng hơn là tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết chuỗi, giảm khâu trung gian và kiểm soát tốt chi phí đầu vào. Nhiều địa phương đã bắt đầu hình thành các hợp tác xã liên kết sản xuất - tiêu thụ, xây dựng vùng lúa chất lượng cao, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Tuy nhiên, quy mô còn nhỏ và chưa đủ sức tạo chuyển biến rõ nét.
Bên cạnh đó, việc bình ổn giá vật tư nông nghiệp cũng cần được quan tâm hơn, nhất là vào thời điểm cao vụ. Nếu giá phân bón, nhiên liệu tiếp tục biến động mạnh, lợi nhuận của người trồng lúa sẽ ngày càng mong manh.
Từ câu chuyện trên những cánh đồng vụ xuân hôm nay có thể thấy, “được mùa” chưa đồng nghĩa với “được giá, được lợi”. Khi mọi chi phí sản xuất đều tăng còn giá nông sản thiếu ổn định, người nông dân vẫn là mắt xích chịu nhiều thiệt thòi nhất.
