Những năm gần đây, hồ Thác Bà ngày càng sôi động với các tour du lịch trải nghiệm, những chuyến thuyền xuôi ngược chở hàng hóa, hành khách. Hòa vào nhịp sống ấy, người dân ven hồ đã tìm ra hướng đi riêng từ những khoảnh đất bùn lầy vừa nhô lên sau nhiều tháng chìm dưới nước. Nước rút đến đâu, người dân gieo trồng đến đó, những luống dưa hấu, dưa lê, dưa bở dần phủ xanh các bãi bồi, báo hiệu một mùa vụ no ấm.
Mỗi năm, từ tháng Giêng đến tháng Sáu, khi mực nước hồ Thác Bà hạ xuống, những dải đất bãi ven hồ dần lộ ra, tơi xốp, giàu mùn, ẩm đủ độ, là loại đất mà cây dưa hấu, dưa lê, dưa bở ưa thích hơn bất kỳ thứ đất nào khác. Đồng bào dân tộc Dao, Tày ở các xã Yên Thành, Bảo Ái, Cảm Nhân đã sớm nhận ra điều đó. Khoảng 5 - 7 năm trở lại đây, thay vì để đất bỏ không hoặc canh tác ngô, lạc, đỗ như trước, người dân chuyển sang trồng dưa - loại cây ngắn ngày, hợp thổ nhưỡng và cho giá trị kinh tế cao hơn hẳn.
Ở xã Bảo Ái, chị Hà Thị Hoàn đứng giữa ruộng dưa hấu 3 sào của gia đình, tay lật nhẹ từng quả dưa tròn căng, ánh mắt háo hức. Chỉ còn chưa đầy 20 ngày nữa dưa hấu sẽ cho thu hoạch lứa đầu. Ruộng dưa này là thành quả của cả hành trình dài: năm 2023, vợ chồng chị trồng thử 100 gốc trên mảnh đất bán ngập, thấy dưa lên tốt, ra quả đều, năm nay mới quyết định mở rộng lên 3 sào. Không có người hướng dẫn bài bản, chị Hoàn mày mò học hỏi từ các hộ dân trồng dưa ở xã bạn, rồi vợ chồng cùng nhau làm.
Nghề trồng dưa trên đất bán ngập đòi hỏi chăm chút, tỉ mỉ hơn. Ngay từ đầu vụ phải lựa giống kỹ lưỡng, ủ mầm, làm bầu cẩn thận, sau 3 - 4 ngày, cây nhú mầm mới đào hố trồng. Khi cây ra hoa, phải thụ phấn thủ công, mỗi dây để lại 2 quả, một gốc chăm tốt có thể cho 4 - 5 quả.
Chị Hoàn chia sẻ: “Có những ngày, vợ chồng tôi ra ruộng từ sáng sớm đến tối mịt mới về. Có hộ còn lợp lán ngủ lại ven hồ để tiện trông dưa. Cái nghề tưởng đơn giản mà đòi hỏi sự gắn bó, kiên nhẫn không kém canh tác lúa nước”.
Tại xã Yên Thành - nơi có diện tích trồng dưa lớn nhất vùng, những quả đồi thấp liền kề nhau hiện lên như những dải xanh trải dài khi mùa vụ vào cao điểm. Anh Mai Văn Hiện là một trong những hộ trồng dưa lâu năm ở đây - người đã chứng kiến và góp phần tạo nên sự chuyển mình của cả vùng.
Vụ dưa năm nay, gia đình anh mới trồng được hơn một tháng, thế nhưng nhiều quả đã căng tròn, chỉ khoảng 20 ngày nữa là có thể thu hoạch. Anh kể, trước kia gia đình cũng chỉ dám trồng thử khoảng 100 gốc để xem có hợp đất không, thấy hiệu quả mới mạnh dạn mở rộng lên 3 sào trong năm nay.
Cũng tại xã Yên Thành, các thành viên Hợp tác xã Hoàng Long đang tích cực chăm sóc, đánh giá các loại dưa trong vụ này, từng quả dưa tròn căng xếp thành hàng dài chờ đến ngày thu hoạch.
Cùng với trồng dưa hấu truyền thống là chủ đạo, hợp tác xã còn mạnh dạn thử nghiệm thêm giống dưa hấu không hạt trên một phần diện tích - quả tròn đều, trọng lượng trung bình 3 - 4 kg, vỏ mỏng, ruột đỏ thẫm, ngọt thanh, giá bán dao động từ 50.000 đến 60.000 đồng/kg, cao gấp 4 đến 5 lần so với giống dưa thông thường. Nếu nhân rộng thành công, đây hứa hẹn sẽ nâng cao hơn nữa giá trị sản xuất cho người dân ven hồ trong những vụ tiếp theo.
Anh Nông Quốc Toản - Giám đốc Hợp tác xã Hoàng Long cho biết: “Giống dưa không hạt đã chứng minh hiệu quả kinh tế cao gấp khoảng 3 lần so với dưa hấu truyền thống, lại được thị trường ưa chuộng bởi vị ngọt thanh, dễ ăn. Hợp tác xã đã chủ động liên kết sản xuất và tiêu thụ, ký hợp đồng bao tiêu với các đối tác để người dân yên tâm đầu tư”.
Thực tế, những ngày đầu việc tiêu thụ dưa vùng hồ không hề dễ dàng. Bởi ruộng dưa rải rác trên các đảo, bãi bồi giữa hồ, mỗi lần thu hoạch phải vận chuyển bằng thuyền vào bờ rồi mới chuyển tiếp lên xe đi tiêu thụ; trong khi dưa chín không đợi người nên phải thu hoạch và vận chuyển ngay. Nhiều hộ phải tự bơi thuyền ra các bến Mông Sơn, Yên Thành bán lẻ, chịu giá thấp vì không có đầu mối tiêu thụ kịp thời. Chính vì vậy, sự xuất hiện của Hợp tác xã Hoàng Long với vai trò liên kết, bao tiêu đã giúp người dân yên tâm đầu tư mà không lo bị ép giá.
Từ những mô hình đơn lẻ ban đầu, diện tích trồng dưa trên đất bán ngập quanh hồ Thác Bà hiện đã duy trì ổn định gần 100 ha, tập trung ở các xã Bảo Ái, Thác Bà, Yên Thành và Cảm Nhân; năng suất ước đạt khoảng 30 tấn/ha.
Điều đáng nói hơn là tri thức trồng dưa đang được lan truyền và tích lũy theo từng mùa vụ, từ những kinh nghiệm học từ xã bạn, từ những vụ thử nghiệm hồi hộp với vài trăm gốc, người dân vùng hồ đã dần làm chủ kỹ thuật canh tác trên loại đất đặc biệt này và bắt đầu mở rộng ra các vùng đất liền lân cận. Chính quyền các xã cũng tích cực vào cuộc, tuyên truyền vận động bà con chuyển đổi cây trồng, phối hợp với cơ quan chuyên môn tổ chức tập huấn kỹ thuật, để nghề trồng dưa từ chỗ tự phát dần được định hướng bài bản hơn, hướng tới hình thành vùng sản xuất hàng hóa quy mô.
Mỗi mùa nước rút trên hồ Thác Bà, những khoảnh đất bán ngập đỏ rực phù sa lại sớm hóa thành ruộng dưa xanh mướt. Đồng bào dân tộc Dao, Tày nơi đây đã thích ứng với thiên nhiên, thuần hóa đất, nắm quy luật để biến nhịp lên xuống của mực nước hồ thành chu kỳ canh tác của riêng mình; có người dựng lán ngủ lại ven hồ để trông dưa, có người ngày ngày bơi thuyền ra thăm vườn từ sáng đến tối, cần mẫn và kiên nhẫn giữa mênh mông sóng nước.
Khi dưa chín, những chiếc thuyền chở đầy quả vượt mặt hồ lấp lánh nắng về các bến Mông Sơn, Yên Thành mang theo vị ngọt của cây trái và niềm tin về một cuộc sống đang dần khấm khá hơn trên vùng hồ Thác Bà.
Trình bày: Thủy Thanh
