Ở nhiều thôn bản vùng cao xã Lao Chải, hình ảnh những người phụ nữ Mông ngồi bên khung cửi, tay thoăn thoắt dệt vải, nhuộm chàm đã trở nên quen thuộc. Đó không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là cách họ gìn giữ bản sắc văn hóa được truyền từ bao đời.
Để có được tấm vải chàm hoàn chỉnh, người Mông phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ việc trồng lanh, tước sợi, se sợi, dệt vải đến nhuộm chàm, thêu hoa văn. Mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và hiểu biết sâu sắc về nghề. Lá chàm được hái về, ủ, ngâm trong nhiều ngày, sau đó lọc lấy nước, đánh bọt để tạo màu. Một tấm vải đẹp phải được nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần, mỗi lần cách nhau vài ngày để màu ngấm đều, lên sắc xanh đậm tự nhiên, bền màu theo năm tháng.
Chị Giàng Thị Cở ở thôn Hú Trù Lình được mẹ đẻ truyền dạy và sau nhiều năm đã thuần thục các công đoạn của nghề nhuộm chàm. Chị chia sẻ: "Để có chàm nhuộm vải, chúng tôi phải lựa chọn những cây chàm trồng 1 năm tuổi. Sau khi thu về phải ngâm chàm 2 ngày, sau đó lọc lấy nước cốt và đựng vào thùng. Sau 10 ngày, nước chàm lên màu thì bắt đầu đem đi nhuộm vải. Vải phải nhuộm từ 8 đến 10 lần mới ra được vải thành phẩm, sau đó mang đi may quần áo".
Tuy nhiên, cũng bởi sự kỳ công trong mỗi công đoạn và sự phát triển nhanh chóng của thời trang may sẵn cùng vải công nghiệp, nghề dệt và nhuộm chàm đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều phụ nữ trẻ không còn mặn mà với nghề bởi công việc vất vả, mất nhiều thời gian mà thu nhập không cao. Song, cũng chính từ nguy cơ và nỗi lo ấy, những “người giữ hồn” đã chủ động truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, đưa sắc chàm trở lại đời sống bằng những cách làm linh hoạt hơn.
Nhiều địa phương đã thành lập các tổ, nhóm dệt thổ cẩm, câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc Mông. Những người già, người có kinh nghiệm trực tiếp hướng dẫn con cháu cách trồng lanh, nhuộm chàm, thêu hoa văn truyền thống. Không ít sản phẩm từ vải chàm ngày nay đã được cải tiến mẫu mã, trở thành túi xách, khăn choàng, váy áo phục vụ du lịch, góp phần tăng thu nhập cho người dân.
Bà Lờ Thị Mò ở thôn Hú Trù Lình được coi là người lành nghề nhuộm chàm và may váy, áo truyền thống. Tranh thủ thời gian nông nhàn, bà Mò thường dệt vải, thêu các họa tiết hoa văn để tạo ra các sản phẩm truyền thống bán ra thị trường. Những sản phẩm mà bà làm ra được rất nhiều khách hàng yêu thích bởi sự chỉn chu, khéo léo.
Không dừng lại ở đó, bà Mò còn hướng dẫn cách làm cho con cháu và chia sẻ kinh nghiệm cùng các phụ nữ trong thôn để tạo ra những sản phẩm mang tính bản địa, truyền thống và có thêm thu nhập. Bà Mò chia sẻ: "Tôi được mẹ truyền dạy cách nhuộm chàm, dệt vải, thêu các họa tiết hoa văn, may quần áo từ lúc bé. Tôi cũng truyền dạy lại cho con cháu về nghề này. Cũng nhờ làm tốt mà có nhiều người đến đặt hàng, tôi có thêm thu nhập".
Đáng quý hơn, những người giữ hồn cho sắc chàm không chỉ là nghệ nhân lớn tuổi mà còn có cả những người trẻ. Họ chọn quay về bản làng, học lại nghề của mẹ, của bà, kết hợp truyền thống với sáng tạo hiện đại để đưa sản phẩm vải chàm vươn xa hơn. Với họ, giữ nghề không chỉ để mưu sinh mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cha ông.
Em Sùng Thị Dùa năm nay 20 tuổi, nhờ được truyền dạy về nghề truyền thống này nên cũng đã biết các công đoạn nhuộm chàm, dệt vải và thêu. Em Dùa cho biết sẽ cố gắng gìn giữ để nghề truyền thống không mai một.
Sắc chàm ngày nay cũng được đưa vào nhiều hoạt động văn hóa, lễ hội, sự kiện du lịch cộng đồng. Những bộ trang phục Mông truyền thống xuất hiện trong các lễ hội, chương trình trình diễn văn hóa không chỉ tạo điểm nhấn thu hút du khách mà còn khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi người dân bản địa.
Bà Đỗ Thị Hiên - Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Lao Chải cho biết: Trong công tác bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, vai trò của già làng, người có uy tín, người cao tuổi là lực lượng trực tiếp lưu giữ, truyền tải tri thức dân gian, các nghề truyền thống. Với vai trò, trách nhiệm của mình, chúng tôi cũng sẽ tiếp tục tham mưu tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ, qua đó góp phần duy trì, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Sắc chàm không chỉ là màu của vải vóc, mà còn là màu của ký ức, là phong tục, là cách người Mông kể câu chuyện về cuộc sống của mình. Mỗi tấm vải được nhuộm, dệt lên là kết tinh của lao động, văn hóa và tâm hồn người Mông. Nếu không còn người làm, người biết thì sắc chàm, bản sắc cũng sẽ dần mai một. Giữa dòng chảy hội nhập, những người giữ hồn cho sắc chàm chính là “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại, để văn hóa người Mông không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục lan tỏa sống động và bền vững trong đời sống hôm nay và mai sau trên các bản làng vùng cao.
