Với đồng bào dân tộc Dao, nghi lễ và dân ca nghi lễ không chỉ là sinh hoạt văn hóa dân gian, mà còn chứa đựng lịch sử tộc người, tín ngưỡng, tri thức dân gian, phong tục, tập quán và những bài học về đạo lý sống. Trước tác động của đời sống hiện đại, không gian thực hành nghi lễ có nhiều thay đổi. Một bộ phận người trẻ ít có điều kiện học tiếng Dao, chữ Nôm Dao, dân ca nghi lễ và những quy định trong thực hành tín ngưỡng. Cùng với quá trình hội nhập, giao thoa văn hóa, công tác gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống đứng trước không ít thách thức.
Trước thực tế đó, Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại tỉnh Lào Cai đã triển khai Dự án bảo tồn nghi lễ và dân ca nghi lễ của người Dao ở Việt Nam với sự tham gia của các giảng viên, nhà nghiên cứu, sinh viên, cán bộ Bảo tàng tỉnh, các chuyên gia đến từ Hà Nội và đặc biệt là các nghệ nhân, những người am hiểu văn hóa Dao.
Theo Tiến sĩ Đặng Thị Oanh - Chủ nhiệm Dự án, Trưởng Khoa Kinh tế - Du lịch, Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại tỉnh Lào Cai, nghi lễ và dân ca nghi lễ của người Dao không chỉ phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng mà còn chứa đựng nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian của cộng đồng. Bên cạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn, dự án đặc biệt chú trọng ứng dụng công nghệ số để lưu giữ tư liệu.
Trong quá trình triển khai, hoạt động số hóa được xác định là một trong những nội dung quan trọng của dự án. Nhóm nghiên cứu trực tiếp đến các địa bàn có đồng bào Dao sinh sống để gặp gỡ nghệ nhân, những người am hiểu văn hóa Dao, tìm hiểu nghi lễ và tham dự các hoạt động thực hành văn hóa. Từ những tư liệu thu thập được qua ghi chép, ghi âm, ghi hình, chụp ảnh, nhóm tiến hành biên tập, hệ thống hóa và xây dựng kho dữ liệu số; đồng thời lưu trữ, giới thiệu trên các nền tảng như website, YouTube, Fanpage nhằm phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá văn hóa truyền thống của người Dao.
Theo các thành viên dự án, khó khăn lớn nhất trong quá trình thực hiện là rào cản ngôn ngữ và những quy định riêng trong không gian nghi lễ. Mỗi nghi lễ của người Dao đều có trình tự, tính kiêng kỵ và ý nghĩa riêng. Người tham gia ghi hình, ghi chép phải tìm hiểu trước, tôn trọng chủ thể văn hóa và phối hợp chặt chẽ với nghệ nhân để đảm bảo tính chân thực.
Thạc sĩ Phạm Thị Kim Anh - giảng viên Khoa Kinh tế - Du lịch, Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại tỉnh Lào Cai cho rằng, nguồn tư liệu sau số hóa đang được sử dụng hiệu quả trong giảng dạy. Với sinh viên các ngành quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành, kinh tế số, những video, hình ảnh, bài viết về nghi lễ và dân ca nghi lễ là học liệu trực quan, giúp người học tiếp cận văn hóa bản địa bằng nguồn thông tin đã được khảo sát, biên tập từ thực tế.
Các tư liệu số còn mở rộng khả năng tiếp cận di sản đến cộng đồng. Trước đây, để chứng kiến một nghi lễ, mọi người thường phải có mặt đúng thời điểm, đúng không gian tổ chức. Nay, chỉ với chiếc điện thoại thông minh hoặc máy tính, ai cũng có thể xem lại các trích đoạn nghi lễ, tìm hiểu dân ca, nắm được một phần bối cảnh văn hóa và ý nghĩa của từng nghi thức.
Nghệ nhân Tẩn Vần Siệu ở thôn Tả Chải, xã Tả Phìn cho biết: “Nhiều nghi lễ, dân ca của người Dao trước đây chủ yếu được truyền dạy bằng hình thức truyền miệng nên nếu không kịp thời ghi chép, lưu giữ sẽ rất dễ mai một. Bây giờ các bài cúng, làn điệu dân ca và nghi lễ truyền thống của người Dao được ghi hình và lưu trữ lại thì rất tốt. Sau này con cháu còn có tư liệu để học, để biết về văn hóa của dân tộc mình”.
Triển khai từ năm 2023 đến tháng 5/2026, dự án đã ghi hình, số hóa và biên tập 8 nghi lễ tiêu biểu của người Dao; sưu tầm, xây dựng 16 chuyên đề; xuất bản 2 cuốn sách về nghi lễ và dân ca nghi lễ dân tộc Dao; đồng thời xây dựng trên website, fanpage và các nền tảng số…
Ở góc độ cộng đồng, việc số hóa không thay thế không gian thực hành nghi lễ truyền thống, mà góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một. Thông qua công nghệ số, nhiều nghi lễ, làn điệu dân ca, phong tục tập quán của người Dao được lưu trữ một cách hệ thống, tạo điều kiện để người dân, nhà nghiên cứu và du khách dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu. Đây cũng là cách làm phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh hiện nay.
Từ câu chuyện số hóa văn hóa Dao, có thể ứng dụng công nghệ vào bảo tồn di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh. Để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới, cùng với tiếp tục số hóa tư liệu, cần mở rộng ứng dụng các công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong lưu trữ, trình diễn và quảng bá văn hóa; đồng thời tăng cường nguồn nhân lực và hạ tầng công nghệ nhằm đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần với cộng đồng.
