Vùng cao Y Tý và cộng đồng người Hà Nhì từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng trong sáng tác của nhà văn Đoàn Hữu Nam. Cuốn tiểu thuyết “Nỗi niềm xứ sở” - tác phẩm đầu tiên viết về người Hà Nhì ở Lào Cai, vừa đoạt giải Nhất - Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật tỉnh lần thứ nhất, năm 2025, được viết nên từ những năm tháng ông gắn bó với dải đất biên cương.
Hành trình thai nghén “Nỗi niềm xứ sở” bắt đầu từ chuyến đi của nhà văn tới một bản người Hà Nhì ở Y Tý vào năm 2008. Khi đặt chân đến mảnh đất biên cương xa xôi này, điều khiến ông ấn tượng sâu sắc không chỉ là vẻ đẹp kỳ vĩ của đại ngàn, mà còn là sức sống kiên cường của những con người bám trụ giữa điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt.
Người Hà Nhì ở Lào Cai chủ yếu sống ở vùng Y Tý và các vùng lân cận, đều là những nơi rất khó khăn, núi cao vực sâu, sương mù bao phủ. Đẹp trong mắt người nghệ sĩ nhưng vô cùng khó khăn với người mưu sinh.
Từ chuyến đi mở đầu đó, những câu chuyện về người Hà Nhì lần lượt đi vào các sáng tác của ông. Từ các bút ký “Một đêm ở xứ mưa”, “Đường lên Y Tý” đến kịch bản phim “Giữa vòng vây núi”... vùng đất biên cương từng bước hiện diện đậm nét qua ngòi bút của nhà văn Đoàn Hữu Nam. Mỗi lần quay trở lại là một lần ông thấu hiểu sâu hơn về nếp sống, phong tục, tập quán và những câu chuyện ẩn sau đời sống vốn khép kín của cộng đồng nơi biên viễn.
Qua nhiều năm gắn bó và tích lũy, những chất liệu đời sống ấy mới đủ để trở thành một cuốn tiểu thuyết. Giữa năm 2024, nhà văn dồn toàn bộ tâm sức để chắp bút cho “Nỗi niềm xứ sở”. Nhà văn Đoàn Hữu Nam tâm sự: “Dù bản thảo của cuốn tiểu thuyết được hoàn thiện trong khoảng 4 tháng, nhưng với tôi, đó là một hành trình chiêm nghiệm kéo dài gần 20 năm”.
Giữa màn sương giăng và núi non trùng điệp của Y Tý, “Nỗi niềm xứ sở” khắc họa chân thực cuộc sống thầm lặng của người Hà Nhì nơi biên cương: từ những tập tục truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, quan niệm về gia đình, cộng đồng, mối giao hòa với thiên nhiên, cho đến những vấn đề thời sự đang đặt ra hôm nay.
Bên cạnh văn chương, vẻ đẹp của dải đất phên giậu Lào Cai từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng lớn trong âm nhạc. Nhiều ca khúc viết về người lính, về đồng bào nơi phên dậu Tổ quốc đã ra đời và vượt qua thử thách của thời gian, trở thành những giai điệu sống mãi với năm tháng. Tiêu biểu như “Chiều biên giới” (nhạc Trần Chung, thơ Lò Ngân Sủn) - ca khúc mang đậm hơi thở của vùng đất Bát Xát; hay “Gửi em ở cuối sông Hồng” (nhạc Thuận Yến, thơ Dương Soái), chan chứa nỗi nhớ, tình yêu và những rung động trước miền biên cương.
Tiếp nối mạch nguồn ấy, đội ngũ nhạc sĩ địa phương tiếp tục khắc họa đậm nét nhịp sống biên cương qua các tác phẩm giàu chất liệu đời sống. Có thể kể đến nhạc sĩ Phùng Chiến với các tác phẩm: “Tiếng hát nơi biên cương”, “Pha Long - đêm tuần tra”, “Tiếng hát từ đồn biên phòng Tả Gia Khâu”; nhạc sĩ Kim Xuân Hùng với ca khúc “Lỡ hẹn với mùa xuân”... Trong từng giai điệu, hình ảnh người lính mang quân hàm xanh hiện lên bình dị mà cao đẹp, cùng tình cảm gắn bó sâu nặng với đồng bào nơi tuyến đầu Tổ quốc.
Là một nhạc sĩ trẻ, Ma Thanh Quân tìm thấy nguồn cảm hứng từ đề tài biên cương qua ca khúc “Tiếng gọi non ngàn”, với những giai điệu giàu cảm xúc về người lính và tình quân dân nơi tuyến đầu Tổ quốc. Tác phẩm được ấp ủ từ chuyến đi thực tế tại Đồn Biên phòng Y Tý, nơi tác giả có dịp chứng kiến đời sống sinh hoạt và nhiệm vụ giữ gìn biên cương của những người lính quân hàm xanh giữa bốn bề mây phủ. Không đi theo âm hưởng hào sảng, hùng tráng quen thuộc thường thấy ở những ca khúc viết về người lính, ca khúc chọn cách lắng lại, khắc họa những nhọc nhằn thầm lặng nơi biên cương, đồng thời gợi lên vẻ đẹp của sự bền bỉ và tình cảm gắn bó của đồng bào vùng cao.
“Giai điệu mang dư vị trầm lắng, nhưng đó là nốt lặng nâng đỡ tâm hồn, tiếp thêm niềm tin và động lực để mỗi người thêm yêu và lạc quan cống hiến cho cuộc sống”.
Trên cùng dải đất biên cương, mỗi loại hình nghệ thuật lại có một cách riêng để khám phá và biểu đạt vẻ đẹp nơi đây. Với nhiếp ảnh, nhịp sống vùng cao được ghi lại chân thực qua từng khuôn hình, nơi những khoảnh khắc đời thường, mộc mạc trở thành vẻ đẹp đầy sức lay động.
Với nhiếp ảnh gia Nguyễn Mạnh Cường, biên giới trước hết hiện diện trong đời sống thường nhật của người lính. Qua ống kính của anh, nơi địa đầu Tổ quốc hiện lên bên những cột mốc, những cung đường tuần tra, nhưng cũng có nhịp sống của bản làng, những cuộc gặp gỡ thân tình giữa người lính với đồng bào, những phút giây cùng sẻ chia công việc và câu chuyện đời thường.
![colorful-modern-photo-collage-photobook-1920-x-1080-px-3.jpg](https://cdn.baolaocai.vn/images/nm2IxhgJ33l85ZkoQDFYJ-v4lV9ZEwH0pnRNLtPohqeod-4hrwe3NS_UJVVChKWawXasnRavUwyz1T7ih-9vmv32Bj_-T_4XFPlTE5kAJIiXq8-qXIbhyhruaNWJ7d_V/colorful-modern-photo-collage-photobook-1920-x-1080-px-3.jpg.webp "Một số tác phẩm trong bộ ảnh "Bộ đội Biên phòng Mường Khương - Lũy thép nơi biên cương" của Nhiếp ảnh gia Nguyễn Mạnh Cường. (Nguồn: Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật tỉnh Lào Cai)")
(Nguồn: Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật tỉnh Lào Cai)
Từ trang viết, giai điệu đến từng khuôn hình, những người nghệ sĩ Lào Cai đang kể những câu chuyện khác nhau về một miền biên cương. Ở đó, chủ quyền thiêng liêng nơi địa đầu Tổ quốc được giữ vững bằng trách nhiệm của người lính, sự đồng lòng của Nhân dân và tiếp tục được khắc sâu, lan tỏa qua từng tác phẩm văn học, nghệ thuật đong đầy tâm huyết.
