Nghệ thuật Xòe Thái - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại không chỉ là “vũ điệu” kết nối mà còn là nhịp đập tâm hồn, là linh hồn sông núi Mường Lò. Chính sức sống và vẻ đẹp mê đắm ấy đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận cho các thi sĩ.
Với nhà thơ Hiền Lương, mỗi chặng đường trở về Mường Lò - Nghĩa Lộ, ông đều bỏ lại sau lưng những lo âu của cuộc sống thường nhật để nhường chỗ cho sự bình yên. Trong bài thơ “Vào Nghĩa Lộ”, ông đã diễn tả trọn vẹn cảm xúc bồi hồi ấy ngay từ những bước chân đầu tiên chạm dải đất quê hương: “Anh để lại dưới chân đèo Ách/Những âu lo, toan tính thường ngày/Để tất cả, chỉ mang vào Nghĩa Lộ/Một tình yêu như thuở hai mươi”. Qua đèo Ách, qua Thái Lão, dòng Thia hiện ra trong veo soi bóng khoảng trời xanh ngắt. Cảnh vật như lung linh hơn khi ngàn sắc hoa ban nở rộ: “Dốc Đỏ kia rồi, ngời ngợi sắc ban/Búp hoa thon như tay em vẫy gọi/Trái tim anh sao có thể bình yên/Ôi! Áo cóm khăn piêu, duyên thầm Nghĩa Lộ!”.
Nếu nhà thơ Hiền Lương đưa ta vào Mường Lò bằng tâm trạng háo hức, say đắm của kẻ hành hương, thì tác giả Hoàng Thị Hạnh trong bài thơ “Trở về Nghĩa Lộ” lại gieo vào lòng độc giả sự ấm áp của ngày hội ngộ. Trở về sau bao năm tháng, miền “gạo trắng nước trong” Mường Lò vẫn giữ trọn vẻ nguyên sơ, thơ mộng: “Tôi trở về Nghĩa Lộ một ngày/Vẫn gió mây xưa Ngòi Thia thao thiết chảy/Gặp lại bạn xưa mắt cười, tay bắt/Điệu xòe hoa lung linh dưới sao trời”.
Trong tiếng reo vui gặp lại người xưa, trong cái bắt tay ấm áp và nụ cười rạng rỡ, đêm Mường Lò bừng sáng bởi điệu xòe hoa. Tiếng khèn, tiếng trống vang lên giục giã, lời hát “Inh lả ơi” ngân vang gọi mời. Nhịp bước xòe uyển chuyển, nhịp nhàng cuốn hút cả người quen lẫn khách lạ vào vòng xòe bất tận: “Inh lả ơi! Yêu cái eo noọng lắc/Bước chân đưa quen lạ giữa đất Mường/Em bảo nhớ thương không có tuổi/”Lung linh vòng xòe” dìu sao múa cùng em”.
Vòng xòe ấy mở ra không gian chan hòa của tình người mộc mạc, nơi chén rượu cần được chuyền tay và lời ca ngân vang xua tan bao mệt mỏi thường ngày. Người chưa quen hóa thành tri kỷ, người ghé qua hóa kẻ dừng chân, tất cả cùng hòa vào nhịp đập rộn rã của niềm vui sum họp và lòng hiếu khách nghĩa tình.
Cùng chung mạch cảm xúc ấy, Mường Lò qua trang thơ của tác giả Phương Lan hiện lên đằm thắm và tinh khôi như bức tranh thủy mặc miền sơn cước. Tìm về phố núi, bắt gặp hình ảnh người thiếu nữ Thái dịu dàng, uyển chuyển hòa vào mây ngàn và dòng suối mát lành: “Đến Mường Lò/Tìm em nơi phố núi/Cô gái Thái như bước ra cánh ban rừng tinh khiết/Để mây chiều trôi… theo suối tóc Nậm Thia/Bóng núi liêu xiêu/Xà tích lóng lánh chiều/Áo cóm thắt đáy lưng tròn trịa”.
Từng chi tiết nhỏ từ chiếc xà tích lóng lánh ánh chiều đến vạt áo cóm thắt đáy lưng ong đều gợi lên vẻ đẹp mộc mạc mà quyến rũ của con người vùng cao, từ khung cảnh ấy, vòng xòe đại ngàn lại mở ra trong tiếng khắp ngân vang giữa đại ngàn: “Câu khắp mời anh vào vòng xòe/Nhịp nhàng hòa vào ánh mắt/Bước chân lưu luyến dập dìu/Người ta bảo/Không xòe lúa không trổ bông/Không xòe ngô không ra bắp/Không xòe thì sao anh nhỉ?”.
Với tác giả Xuân Tình “Ký ức Mường Lò” là những nhịp đập thổn thức của một tâm hồn gắn bó với bản làng: “Mường Lò vơi đầy ký ức/Bản làng sóng sánh tình người/Chơi vơi tiếng then vách núi/Niềm vui ngập nắng ngày xuân/Ngại ngần tìm bàn tay nắm”.
Giữa không gian rộn rã ngày xuân và tiếng then vách núi chơi vơi ấy, điệu xòe bỗng trở thành biểu tượng của sự vĩnh hằng, nơi con người hòa mình vào đất trời, quên đi mọi khoảng cách: “Điệu xòe cháy mãi không thôi/Câu khắp vọng tận lưng trời/Hồn tôi theo vào đêm hội...”.
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, Mường Lò vẫn giữ trọn vẹn nét nguyên sơ của dòng Ngòi Thia, sự nồng nàn của chén rượu cần và vòng xòe bất tận nối liền quá khứ với hiện tại. Qua những vần thơ dạt dào cảm xúc của các tác giả thơ, hồn thơ đã “chạm” nhịp xòe di sản. Để bất cứ ai từng một lần ghé thăm, khi rời xa Mường Lò - Nghĩa Lộ đều mang theo sự vương vấn, bởi điệu xòe lung linh và tiếng gọi thiết tha, sâu đọng mãi trong tâm hồn.
