Người giữ điệu xòe

Từ thuở dựng bản lập mường, đồng bào Thái Mường Lò đã quan niệm: "Không xòe hoa không nở, không xòe lúa không trổ bông, không xòe trai gái không thành đôi". Điệu xòe vốn dĩ “chưng cất” từ đời sống lao động. Xòe không đợi đến ngày hội lớn, hội xuân. Người Thái múa xòe để xua tan những nhọc nhằn sau một ngày lao động, tìm lại niềm vui, sự thư thái trong tâm hồn và cùng nhau vun đắp tình yêu cuộc sống.

Ở Mường Lò, người ta vẫn truyền nhau câu nói mộc mạc: “Sáng lúa, chiều ngô, tối múa xòe”. Dù nắng mưa có làm chai sần đôi bàn tay, dù cuộc sống còn những lo toan bề bộn nhưng chỉ cần tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã là mọi âu lo đều tan biến giữa điệu xòe.

Năm 2015, Xòe Thái được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; năm 2021, Nghệ thuật Xòe Thái chính thức được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tên gọi xòe Thái bước ra thế giới lộng lẫy và kiêu hãnh, mang theo niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc, để tình yêu và ý thức gìn giữ di sản tiếp tục được bồi đắp, trao truyền qua các thế hệ.

Ở phường Nghĩa Lộ, nhắc đến Nghệ nhân Điêu Thị Xiêng là nhắc đến người phụ nữ cả đời tâm huyết với văn hóa Thái, đặc biệt là nghệ thuật xòe. Với bà, từng điệu xòe đã thấm sâu vào tâm hồn, thân thuộc như từng nhịp thở. Nhiều năm qua, bà luôn có mặt trong nhiều lớp, nhiều hoạt động truyền dạy xòe Thái cho cộng đồng. Bà kiên trì nắn nót từng ngón tay, chỉnh từng dáng đứng, nhịp chân cho người học.

“Với tôi, giữ xòe như là bổn phận tự nhiên như việc mẹ truyền cho con tấm áo cỏm, chiếc khăn piêu” - bà Điêu Thị Xiêng bày tỏ.

Với tình yêu sâu nặng dành cho điệu xòe quê hương, Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn - Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng phường Nghĩa Lộ cũng dành nhiều tâm sức gìn giữ, trao truyền nét đẹp văn hóa truyền thống cho các thế hệ.

Trong những lớp học xòe Thái do mình duy trì, bà Hoàng Thị Văn không chỉ tận tình hướng dẫn từng động tác mà còn say sưa kể cho các em nghe về nguồn cội, ý nghĩa của sáu điệu xòe cổ, để tình yêu và niềm tự hào về di sản quê hương được bồi đắp qua từng buổi học. Bà muốn các em xòe bằng cả trái tim và lòng tự hào, bởi chỉ khi hiểu được cái hồn của điệu xòe thì đôi tay vung lên mới mềm mại, chân bước ra mới tha thiết, rung động lòng người.

Chia sẻ thêm bà Hoàng Thị Văn sẻ chia rằng, danh hiệu Nghệ nhân dân gian càng thôi thúc bà thêm động lực để giữ gìn những điệu xòe.

Sức sống mãnh liệt của xòe Mường Lò không chỉ nằm trong sự gìn giữ của các nghệ nhân cao tuổi hay những người am hiểu sâu sắc xòe Thái, mà nó còn sống động và tươi mới mỗi ngày nhờ những con người bình dị nơi thôn bản.

Ở phường Nghĩa Lộ, Câu lạc bộ văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng vẫn duy trì những buổi sinh hoạt sôi nổi. Cứ mỗi dịp cuối tuần hay trong các dịp sự kiện văn hóa lễ hội những phụ nữ Thái như chị Lường Thị Nhe, Hà Thị Dậu, Hoàng Thị Thúy Hiệp… lại cùng nhau tập luyện, hòa mình vào những điệu xòe thân thuộc. Niềm vui được gặp gỡ, được nắm tay nhau trong vòng xòe cũng chính là cách các chị gìn giữ và nuôi dưỡng tình yêu với di sản quê hương.

Cũng từ những con người của bản làng ấy, điệu xòe không chỉ rộn ràng trong ánh mắt nụ cười bên hiên nhà sàn, mà ngày càng lan tỏa, mang theo khát vọng giới thiệu bản sắc quê hương.

Chị Lò Thị Khẹn ở tổ dân phố Tân An, phường Nghĩa Lộ thực sự vinh dự, tự hào khi được cùng chị em mang điệu xòe của quê hương đi biểu diễn ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, từ Thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến, thành phố Hồ Chí Minh sôi động cho đến Quảng Ninh, Thái Nguyên, Sơn La...

“Mỗi lần được khoác lên mình bộ trang phục truyền thống, bước ra sân khấu giới thiệu xòe Thái cho khán giả bốn phương, tôi thấy tự hào vô cùng. Khi mọi người xúm lại hỏi về ý nghĩa của chiếc khăn, từng nhịp bước, tôi lại có dịp kể về bản làng, về văn hóa của người Thái quê mình” - chị Lò Thị Khẹn bày tỏ.

Qua mỗi mùa Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò, những người con của bản làng như chị Lò Thị Khẹn lại cùng nhau góp mặt trong các màn đại xòe, hòa chung nhịp bước, nối dài những vòng tay để tôn vinh điệu xòe truyền thống của quê hương.

Mỗi mùa Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò cũng là lúc cánh đồng vào vụ gặt rộ. Giữa những tất bật mùa màng, các chị, các em vẫn dành thời gian cho những buổi tập xòe, để cùng nhau góp sức làm nên những màn đại xòe rực rỡ trong ngày hội.

Chị Lò Thị Thim ở tổ dân phố Quân Chanh, phường Trung Tâm - người luôn tham gia góp mặt nhiều năm trong các màn đại xòe cũng vẫn luôn xòe bằng cả tình yêu di sản.

Hòa nhịp trong những màn xòe như thế của quê hương, các bạn trẻ cũng thêm trân quý điệu xòe để bồi đắp thêm tình yêu và trách nhiệm gìn giữ điệu xòe.

Em Lò Mai Thùy - Trường THCS Tô Hiệu, phường Trung Tâm năm nay được tham gia màn đại xòe trong Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. Với em đó cũng là lúc mà tình yêu xòe được bồi đắp thêm trong tâm hồn.

Hôm nay, xòe đã hòa vào nhịp sống thường nhật của người Mường Lò. Xòe như hạt muối, hạt gạo, như dòng nước ngọt lành không thể thiếu trong đời sống. Trong ngày vui, ngày lễ, ngày hội của gia đình, bản làng, bên mâm cỗ ấm cúng, khi men rượu nồng nồng làm hồng đôi má, những bài khắp Thái tình tứ cất lên cũng là lúc vòng xòe được mở.

Chẳng cần nhạc cụ cầu kỳ, chỉ cần vài đoạn tre gõ “tằng pẳng” lách cách, hay bất cứ vật dụng nào gõ ra nhịp phách, âm vang rộn rã đã đủ sức cuốn hút từ cụ già râu tóc bạc phơ đến em thơ mắt biếc cùng nắm tay nhau say sưa. Trong ngày cưới, điệu xòe uyển chuyển, nhịp nhàng của những chàng trai, cô gái chính là lời chúc phúc ngọt ngào nhất cho tình duyên đôi lứa mãi mãi bền chặt, sắt son…

Từ những bản làng thanh bình, xòe đã bước ra những điểm hẹn văn hóa lớn. Các thôn bản với những đội xòe nòng cốt, tự tin đón du khách phương xa về trải nghiệm homestay, nhiệt thành nắm tay những người bạn lạ bước vào vòng xòe quanh ánh lửa bập bùng. Ở đó, mọi rào cản về ngôn ngữ, màu da, quốc tịch đều bị xóa nhòa, chỉ còn lại vẻ đẹp của điệu xòe bản sắc và lòng hiếu khách nồng hậu của đất và người nơi đây.

Đỉnh cao của sự gắn kết ấy là những màn đại xòe rực rỡ mỗi mùa Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò - nơi hội tụ và thăng hoa của hàng nghìn con tim chung một nhịp đập. Ở đó, tình yêu và trách nhiệm trao truyền đã hòa làm một, để điệu xòe ngàn đời mãi là mạch nguồn bất tận, hòa nhịp cùng từng nhịp sống của người Mường Lò hôm nay và mai sau.