Ở tuổi 32, Chu Hồng Phương là nghệ nhân thực hành nghi lễ Then, được nhiều người biết đến với cách gọi thân thuộc “thầy Then 9X”. Phía sau danh xưng ấy là một câu chuyện bắt đầu từ khi anh còn rất trẻ. Phương biết hát Then và biểu diễn đàn Tính từ sớm. Với anh, việc đến với Then là cái duyên, sự lựa chọn của “người cõi âm”. Sau những trải nghiệm ban đầu, anh tiếp tục hỏi han những người đi trước, tìm hiểu, học thêm để trau dồi kỹ năng hát Then, hát Nôm, đàn Tính và từng bước đi sâu hơn vào thực hành nghi lễ.
Con đường ấy không bắt đầu từ một kế hoạch được định sẵn nhưng càng tìm hiểu, càng thực hành, Phương càng gắn bó với Then. Từ những buổi học hỏi, những lần biểu diễn, anh dần tích lũy kiến thức và trải nghiệm, để hôm nay trở thành một trong những người trẻ thực hành nghi lễ Then tại Lào Cai và cũng có cơ duyên để tham gia một lễ hội mang tầm quốc tế. Nghệ nhân Chu Hồng Phương chia sẻ: “Việc được mời tham gia Lễ hội Âm nhạc Quốc tế Gabala đến với tôi như một cơ duyên. Quá trình thực hành, gìn giữ di sản Then và những hoạt động biểu diễn trước đó giúp tôi được các đơn vị chuyên môn biết đến. Từ đó, lời mời đến sân khấu quốc tế mở ra đầy bất ngờ với một nghệ nhân còn khá trẻ như tôi”.
Trước Gabala, Chu Hồng Phương đã từng biểu diễn ở nhiều nơi nhưng đứng trước một sự kiện âm nhạc quốc tế là trải nghiệm hoàn toàn khác. Anh không giấu cảm xúc hồi hộp, xen lẫn lo lắng. Bởi lần này, anh ý thức mình đang giới thiệu Then và một phần văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái của Việt Nam đến với khán giả quốc tế. Cảm giác vinh dự đi cùng trách nhiệm. Chu Hồng Phương cho biết: “Chính sự hồi hộp ấy khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về việc phải làm gì để những giá trị văn hóa mình đang theo đuổi có thể được gìn giữ lâu dài”.
Khi chuẩn bị cho chương trình, anh lựa chọn kỹ tiết mục, lời hát và trang phục. Anh không tìm cách làm mới Then bằng những thay đổi dễ thấy. Điều anh lựa chọn là giữ nguyên những yếu tố vốn có của nghi lễ. Tiết mục được Phương đưa đến Gabala là một trích đoạn “Đi đường”, với nội dung mang lễ lên Mường Trời để dâng tổ tiên. Phần lời Then được lựa chọn từ những làn điệu cổ, những yếu tố mà theo anh là đặc sắc và tiêu biểu trong hệ thống Then. Trang phục cũng được giữ đúng với trang phục của thầy Then: áo, mũ và các yếu tố đi kèm đều được sử dụng theo cách truyền thống. “Tôi không cải biến về trang phục”, Phương chia sẻ ngắn gọn khi nhắc đến lựa chọn của mình.
Đó là quyết định không đơn giản khi biểu diễn trước những khán giả không hiểu tiếng Việt, cũng chưa từng biết đến Then. Anh chọn cách truyền tải bằng biểu cảm và cảm xúc. Anh nhập tâm vào lời hát, tiếng đàn, cố gắng để cảm xúc dẫn dắt phần biểu diễn. Trước chuyến đi, anh cũng chuẩn bị phần giới thiệu ngắn về bản thân và về Then để gửi Ban Tổ chức. Tại chương trình, những thông tin về Then của Việt Nam được phiên dịch, giúp khán giả có thêm “điểm tựa” để hiểu những gì đang diễn ra trên sân khấu.
Tuy nhiên, với một loại hình nghệ thuật trình diễn, lời giới thiệu chỉ là bước đầu, điều còn lại phụ thuộc vào người đứng trên sân khấu. Anh đã hát bằng sự tập trung, bằng trải nghiệm của một người thực hành nghi lễ Then, để tiếng đàn Tính và giai điệu tự tìm đường đến với người nghe.
Nghệ nhân Chu Hồng Phương ở Azerbaijan 9 ngày. Khoảng thời gian ấy đưa anh đến nhiều địa điểm nhưng điều để lại ấn tượng sâu nhất với anh là cách người dân và các lãnh đạo nước bạn đón nhận những giá trị văn hóa khác biệt. Anh chia sẻ: “Azerbaijan có nền văn hóa và tín ngưỡng riêng, song trong những ngày ở đây, tôi cảm nhận được sự tôn trọng dành cho văn hóa của các quốc gia khác. Không có sự phân biệt hay khoảng cách trong việc tiếp nhận những nét văn hóa đến từ bên ngoài”.
Trở về từ Azerbaijan, Chu Hồng Phương tiếp tục công việc quen thuộc của mình nhưng những trải nghiệm từ chuyến đi càng khiến anh nhìn rõ hơn nhiệm vụ phía trước. Hiện, anh vẫn dành thời gian học hỏi, tìm hiểu những giá trị văn hóa của dân tộc. Mối quan tâm của anh không dừng ở Then. Những làn điệu dân ca, những điệu múa truyền thống và các giá trị văn hóa đang tồn tại trong đời sống cộng đồng là những điều anh muốn tìm hiểu, gìn giữ.
Dự định của anh là thời gian tới tiếp tục thành lập các câu lạc bộ, tạo không gian để truyền dạy những làn điệu dân tộc cho thế hệ trẻ. Đây là hướng đi mà anh nhắc đến một cách cụ thể với nỗi niềm đau đáu, kế hoạch lâu dài, thay vì chỉ nói đến chuyện biểu diễn hay quảng bá. Anh Phương chia sẻ: “Di sản không thể chỉ sống bằng những lần xuất hiện trên sân khấu. Để Then tiếp tục có chỗ đứng, cần có những người trẻ biết hát, biết đàn, hiểu giá trị của lời Then và muốn tiếp tục thực hành”.
Từ Bản Chút đến Gabala là hành trình dài về khoảng cách địa lý. Có lẽ, với nghệ nhân Chu Hồng Phương, hành trình quan trọng nhất vẫn là hành trình trở về - trở về với cộng đồng, với những nghi lễ, lời hát và tiếng đàn đã đưa anh đi xa để tiếp tục gìn giữ và trao truyền những giá trị ấy cho những người trẻ hơn.
