Lớn lên trong gia đình có bố am hiểu các loại nhạc cụ và phong tục, tập quán của người Thái, ngay từ nhỏ, ông Lò Văn Hặc đã bị mê hoặc bởi âm thanh tha thiết, trầm bổng của khèn bè do chính người cha thể hiện.
Bắt đầu từ năm 1957, ông Hặc đã quyết tâm học thổi khèn bè. Ông say sưa học từng cách lấy hơi, bấm lỗ dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của người cha. Cứ thế, tiếng khèn bè vang lên cùng ông, gắn bó qua từng sinh hoạt văn hóa của bản làng và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống thường nhật.
Khèn bè của người Thái được chế tác từ những ống nứa nhỏ xếp song song, gắn chặt như hình chiếc bè. Dưới bàn tay tài hoa và làn hơi khéo léo của người chơi, tiếng khèn khi nhẹ nhàng, khi trầm lắng, lúc lại rộn rã, tưng bừng trong những đêm xòe. Khèn bè là nhạc cụ tạo ra âm thanh không thể thiếu cho điệu múa Xòe, câu hát Khắp.
Giai điệu mượt mà của những âm thanh sóng đôi đặc trưng của khèn bè cất lên nghe da diết, sâu lắng như lời tâm tình yêu đương đã chắp cánh cho biết bao đôi lứa. Những làn điệu hát Khắp đặc trưng của người Thái cũng được ngân nga hơn trong âm vang của tiếng khèn bè.
Ông Hặc chia sẻ, khèn bè có hai loại chính: loại ngắn (khoảng 80 cm) chuyên dùng đệm cho các điệu múa Xòe rộn rã; loại dài hơn thường được các chàng trai dùng để gửi gắm lời yêu thương, tỏ tình với con gái trong bản.
Cả hai loại khèn được người Thái sử dụng song song trong các dịp vui như mừng nhà mới, đám cưới, Tết cổ truyền, Tết Xíp xí… Đặc biệt, khi tiếng khèn bè hòa cùng tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng sáo, tạo nên một không gian văn hóa đầy sắc màu và mang đến không khí vui tươi, rộn ràng.
Ở vùng Mường Lò hiện nay, ông Hặc là một trong số ít người còn nắm giữ kỹ thuật và thổi được điệu khèn nghi lễ truyền thống. Theo quan niệm tâm linh của đồng bào Thái, khi một người trở về với tổ tiên, muốn vượt qua dòng “Nặm Tốc Tát” để lên mường trời, bắt buộc phải có tiếng khèn đưa tiễn. Tiếng khèn ấy như lời nhắn gửi thiêng liêng, dẫn đường chỉ lối cho vong linh người đã khuất tìm về chốn an yên.
Thầy giáo Lê Thanh Tùng ở Trường Tiểu học và THCS Lý Tự Trọng, phường Nghĩa Lộ là người trẻ đam mê văn hóa Thái nên thường xuyên tới nhà ông Hặc để tìm hiểu về các điệu khèn tâm linh. Thầy giáo Lê Thanh Tùng cho biết: “Ông Hặc là một trong số rất ít người còn lưu giữ các tri thức về tâm linh của người Thái vùng Mường Lò. Nếu không có người tiếp nối học những điệu khèn đó thì nguy cơ mai một rất lớn”.
Dù khèn bè có vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống tinh thần của người Thái, nhưng trước dòng chảy mạnh mẽ của âm nhạc hiện đại, ông Hặc không khỏi trăn trở trước nguy cơ mai một của loại nhạc cụ truyền thống này. Lớp trẻ ngày nay ít có thời gian tìm hiểu sâu về nhạc cụ dân tộc.
Bên cạnh đó, nguyên liệu để chế tác khèn ngày càng hiếm. Người biết chế tác khèn bè trong vùng Mường Lò hiện còn ít và hầu hết đã cao tuổi như nghệ nhân Cầm Văn Hoa hơn 70 tuổi, ông Vì Văn Ngân cũng đã hơn 90 tuổi; lớp trẻ hơn có thầy giáo Lê Thanh Tùng. Số người thổi khèn bè thành thạo cũng còn khoảng chục người lớn tuổi.
Không đành lòng nhìn tiếng khèn quê hương dần vắng bóng, ông Hặc đã chủ động biến căn nhà nhỏ của mình thành nơi gieo mầm niềm yêu thích văn hoá truyền thống cho thế hệ trẻ. Hiện tại, ông đang truyền dạy thổi khèn bè miễn phí cho các em nhỏ trong vùng. Bên cạnh đó, ông tích cực tham gia và hỗ trợ các đội văn nghệ, đội múa xòe của địa phương, mang tiếng khèn bè đi giao lưu khắp các tỉnh thành trên cả nước qua các hội diễn nghệ thuật dân gian toàn quốc.
Nói về tâm nguyện của mình, ông Hặc chia sẻ: “Mong ước lớn nhất của tôi là còn khỏe ngày nào sẽ tiếp tục truyền dạy ngày đó, để tiếng khèn bè không bị đứt đoạn”. Ông cũng mong muốn các cấp chính quyền có thêm nhiều chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho lớp trẻ theo học, đồng thời hy vọng thế hệ trẻ biết trân trọng, giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống, để tiếng khèn bè và các nhạc cụ dân gian Thái tiếp tục ngân vang trong đời sống.
Giữa không gian thanh bình của bản làng Mường Lò, tiếng khèn bè của ông Lò Văn Hặc vẫn vút cao, ngân vang như sợi dây bền chặt nối liền quá khứ với hiện tại, ngân nga lời hứa về một dòng chảy văn hóa Thái trường tồn mãi với thời gian.
