Lễ cưới truyền thống của người Thái đen không đơn thuần là sự kiện gắn kết hai con người, hai gia đình mà còn phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng dân gian và cấu trúc dòng họ. Dù ngày nay, các nghi thức xưa có phần được tinh giản để phù hợp với đời sống mới, những nghi lễ cốt lõi vẫn được cộng đồng người Thái đen Mường Lò trân trọng và giữ gìn....
Khởi đầu cho hành trình đón dâu, nhà trai thắp hương báo cáo tổ tiên - nghi lễ quan trọng do những người phụ nữ đức hạnh, có vai vế trong dòng họ đảm nhiệm. Phụ nữ Thái đen vốn được xem là người “giữ lửa”, kết nối các thế hệ thông qua việc chăm lo bếp núc và thờ phụng.
Mâm lễ vật gồm xôi nếp, thịt gà, chén rượu trắng được dâng lên “ma nhà” để xin phép đón nhận nàng dâu mới, cầu mong tổ tiên che chở cho đoàn đi đường bình an và hôn lễ diễn ra suôn sẻ. Chỉ khi nén hương cháy quá nửa, biểu thị cho sự đồng thuận của tổ tiên, đoàn nhà trai mới chính thức lên đường.
Xưa kia, người Thái đen ở Mường Lò có tục ở rể từ 3 - 5 năm để chú rể đền đáp công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ vợ. Nay tập tục này được rút ngắn còn 3 ngày trước lễ cưới chính thức. Đoàn rước dâu mang sang nhà gái sính lễ gồm lợn, gà, gạo nếp, cá nướng, cá sấy, vòng tay trao cô dâu và đặc biệt là khay trầu cau, vỏ cây mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.
Chia sẻ về ý nghĩa sâu xa của những lễ vật này, bà Lùng Thị Cù ở tổ dân phố Sà Rèn, phường Trung Tâm cho biết: “Các lễ vật nhà trai mang sang nhà gái trong lễ cưới của người Thái thể hiện lòng biết ơn đối với công sinh thành, nuôi dưỡng của cha mẹ cô dâu, sự trân trọng dành cho người con gái về làm dâu, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống hôn nhân no đủ, hạnh phúc bền chặt và được tổ tiên, cộng đồng chúc phúc”.
Tại nhà gái, tâm điểm của ngày vui và cũng là thời khắc thiêng liêng nhất của người con gái Thái đen là nghi thức “Tằng cẩu” (búi tóc ngược lên đỉnh đầu). Trước sự chứng kiến của họ hàng, cô dâu ngồi giữa gian nhà để các bà, các chị bên nhà ngoại chải tóc, vấn ngược lên đỉnh đầu cùng sự chứng giám của thầy mo qua những lời khấn nguyện cầu mong sức khỏe, sự khéo léo và bình an.
Chị Điêu Thị Chức, tổ dân phố Sà Rèn chia sẻ: “Giây phút được các bà, các chị chải mái tóc và búi “Tằng cẩu” lên đầu là bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời người phụ nữ Thái đen. Búi tóc ấy là dấu hiệu thiêng liêng khẳng định mình là người đã có gia đình. Nhìn vào búi tóc, người ngoài biết mình đã có nơi có chốn, còn bản thân mình luôn tự răn dạy phải giữ trọn đạo lý thủy chung, biết gánh vác, hiếu kính với cha mẹ hai bên và cùng chồng vun vén cho hạnh phúc gia đình”.
Trong nếp nhà sàn ấm cúng, “cầu nối” quan trọng xuyên suốt ngày vui là vai trò của bà mối. Không chỉ thay mặt hai họ chào hỏi, nâng chén rượu nồng kết thân, bà mối nhà trai còn đại diện ngỏ lời xin dâu, đáp lại lời chúc phúc chân thành từ bà mối nhà gái. Hai bên cùng cất lên những điệu Khắp đối đáp giao duyên mượt mà, ngân vang khắp bản làng như lời chúc nguyện cho lứa đôi “bền hơn sợi mây, chặt hơn rễ cây rừng”. Họ chính là những sứ giả văn hóa, vừa dẫn dắt lễ nghi, vừa đóng vai trò cố vấn, hòa giải cho đôi trẻ trên đường đời sau này.
Chia sẻ về trọng trách đặc biệt của người làm “cầu nối”, bà Đồng Thị Lả cho biết: “Trong đám cưới của người Thái đen, vai trò của bà mối không chỉ dừng ở việc dẫn dắt câu chuyện, thực hiện các nghi lễ theo đúng phong tục, tập quán mà còn mang trên mình trọng trách như người cha, người mẹ, là “cầu nối” hòa giải mỗi khi đôi trẻ nảy sinh bất đồng, chỉ bảo cho dâu, rể kinh nghiệm ứng xử, đạo làm con để giữ gìn hòa khí lâu dài”.
Khi bước chân về đến nhà chồng, nghi thức cúng tổ tiên tại gian thờ một lần nữa khẳng định tính linh thiêng của hôn nhân người Thái đen. Thầy mo đọc bài mo cưới báo cáo dòng họ công nhận thành viên mới, nguyện cầu vợ chồng thuận hòa, con cháu làm ăn phát đạt.
Ngay sau đó là tục trải chăn đệm do hai bà mối thực hiện. Chiếc đệm phải được vuốt phẳng phiu, buông màn vuông vức như mong ước về một cuộc sống gia đình êm đềm, không sóng gió. Trước sự chứng kiến của họ hàng, cô dâu, chú rể cùng ăn chung bát cơm, uống chung chén rượu, trao nhau lời thề đồng cam cộng khổ, chia sẻ vui buồn, ngọt bùi, đắng cay...
Ngày vui khép lại trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã và những vòng xòe thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Việc gìn giữ lễ cưới truyền thống của người Thái đen tại Mường Lò không chỉ là hành trình tìm về cội nguồn, đề cao lòng hiếu thảo và đức thủy chung, mà còn là lời khẳng định sức sống mãnh liệt của nét đẹp văn hóa như hoa ban trắng giữa đại ngàn Tây Bắc...
