Những người già ở Tú Lệ kể rằng, từ khi họ còn nhỏ, Nậm Lùng đã trong veo như vậy. Biết bao thế hệ người Thái nơi đây lớn lên bên dòng nước ấy. Với họ, Nậm Lùng không đơn thuần là con suối của núi rừng mà còn là một phần ký ức, một phần đời sống không thể tách rời.
Ngày trước, khi mặt trời còn chưa vượt qua đỉnh Khau Phạ, tiếng nước chảy róc rách đã hòa cùng tiếng chày giã cốm, tiếng gọi nhau ra đồng của bà con bản Thái.
Bên bờ suối, phụ nữ gùi váy áo ra giặt, trẻ nhỏ í ới tắm mát mỗi chiều hè, còn đàn ông men theo dòng nước đắp bờ, dẫn nước vào ruộng.
Nậm Lùng khi ấy như mạch sống của bản làng, đi vào từng câu hát khắp, từng điệu xòe trong những đêm hội mùa.
Người Thái ở Tú Lệ sống thuận theo dòng nước. Những nếp nhà sàn quay mặt ra cánh đồng, lưng tựa núi, phía trước là những con mương nhỏ dẫn nước từ Nậm Lùng len qua từng thửa ruộng. Bao đời nay, người dân vẫn truyền cho nhau kinh nghiệm chọn thời điểm dẫn nước, gieo mạ, cấy lúa để làm nên hạt nếp Tú Lệ dẻo thơm nổi tiếng.
Ông Đồng Văn Minh - người có uy tín ở thôn Pom Ban cho biết: Dòng Nậm Lùng bắt nguồn từ núi Lang Tinh, chảy qua đèo Khau Phạ rồi len qua phần lớn diện tích ruộng lúa của Tú Lệ. Với người dân nơi đây, con suối này quý lắm. Cả cánh đồng Tú Lệ nếu không có dòng nước ấy thì khó mà tạo ra được hạt nếp thơm ngon như bây giờ.
Giữa tháng Năm, nắng đầu hạ bắt đầu hong vàng triền núi, người dân vùng thung lũng Tú Lệ lại tất bật xuống đồng. Trên các thửa ruộng, nước từ Nậm Lùng vẫn đều đặn tràn về qua từng cửa dẫn.
Dòng nước ấy đã góp phần tạo nên thứ “chất” rất riêng cho 100 ha vùng trồng nếp Tú Lệ tập trung - thứ gạo dẻo thơm mà ai từng thưởng thức qua một lần đều khó quên.
Gắn bó với ruộng nước từ nhỏ, gia đình anh Lò Văn Tình ở thôn Búng Sổm đã có nhiều thế hệ canh tác lúa nếp trên cánh đồng Tú Lệ. Hiện gia đình anh duy trì hơn 1.000 m² ruộng nếp và là một trong những hộ có kinh nghiệm trong việc trồng, chăm sóc lúa theo tập quán truyền thống của người Thái.
Anh Tình chia sẻ: Hạt nếp Tú Lệ ngon không chỉ nhờ giống lúa mà còn nhờ dòng nước Nậm Lùng. Nước ở đây mát lạnh quanh năm lại giàu phù sa tự nhiên, dẫn vào ruộng làm cây lúa phát triển chậm mà chắc nên hạt gạo dẻo hơn, thơm hơn. Thậm chí nước đầu nguồn dùng để đồ xôi cũng tạo ra hương vị rất riêng nên nhiều người dưới xuôi lên đây mua gạo còn mang theo cả can chở nước về.
Không chỉ nuôi dưỡng ruộng đồng, những năm gần đây, Nậm Lùng còn góp phần tạo nên sức hút riêng cho du lịch cộng đồng Tú Lệ. Du khách tìm đến đây để cảm nhận nhịp sống bình yên của vùng đất dưới chân đèo Khau Phạ.
Trong câu chuyện của những người làm homestay hay các hướng dẫn viên bản địa, Nậm Lùng luôn được nhắc đến như linh hồn của cánh đồng Tú Lệ.
Mỗi sớm khi màn sương còn lững lờ, nhiều du khách thích men theo con đường nhỏ ven suối để ngắm nhìn khung cảnh người dân dẫn nước vào đồng, lắng nghe tiếng nước róc rách hòa cùng tiếng chim rừng và tiếng gọi nhau lao động của bà con bản địa. Có người chỉ ngồi lặng hàng giờ bên bờ suối để cảm nhận sự yên bình mà phố thị khó có được.
Vào mùa lúa chín, mặt nước Nậm Lùng như tấm gương phản chiếu sắc vàng óng của cả thung lũng, tạo nên khung cảnh khiến nhiều du khách không khỏi ngỡ ngàng.
Tuy nhiên, cùng với nhịp sống đổi thay, dòng Nậm Lùng cũng đang đối mặt với nhiều áp lực. Những năm gần đây, biến đổi khí hậu khiến thời tiết ngày càng thất thường. Có năm mưa lớn kéo dài làm nước suối đục ngầu, cuốn theo đất đá từ đầu nguồn; có thời điểm nắng hạn khiến lượng nước suy giảm rõ rệt.
Sự phát triển của du lịch và gia tăng sinh hoạt dân cư nếu thiếu ý thức gìn giữ cũng có thể ảnh hưởng tới môi trường dòng suối vốn trong lành bao đời nay.
Nhận thức rõ điều đó, cấp ủy, chính quyền địa phương cùng người dân Tú Lệ đang từng bước chung tay bảo vệ Nậm Lùng như gìn giữ chính nguồn sống của mình. Thời gian qua, xã Tú Lệ thường xuyên tổ chức các đợt vệ sinh môi trường dọc hai bên bờ suối, tuyên truyền, vận động người dân không xả rác thải sinh hoạt xuống nguồn nước. Nhiều tuyến mương nội đồng được người dân chủ động nạo vét, khơi thông để bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất. Một số thôn, bản còn đưa nội dung bảo vệ nguồn nước vào hương ước, quy ước cộng đồng.
Xác định bảo vệ hệ sinh thái đầu nguồn và duy trì dòng Nậm Lùng ổn định là nhiệm vụ quan trọng, xã Tú Lệ đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như tăng cường bảo vệ rừng đầu nguồn; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức của người dân; đầu tư, nâng cấp hệ thống kênh mương thủy lợi; chủ động xây dựng phương án phòng chống hạn hán, thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời tăng cường kiểm tra, xử lý các hoạt động có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước và cảnh quan tự nhiên...
Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, dòng Nậm Lùng vẫn tiếp tục hành trình tưới mát những ruộng nếp đặc sản, vẫn phản chiếu bóng núi mỗi chiều và âm thầm bồi đắp cho vùng đất này vẻ đẹp riêng khó trộn lẫn. Dòng suối ấy đã trở thành một phần “hồn cốt” của Tú Lệ, góp phần giữ lại vẻ đẹp mộc mạc, nguyên sơ của vùng đất đã làm say lòng biết bao người từng ghé qua.
