Giữ nghề truyền thống, mở lối sinh kế bền vững

Giữ nghề trước nguy cơ mai một

Từ những bếp rượu ngô đỏ lửa ở Si Ma Cai, làng nghề làm thổ cẩm truyền thống tại Y Tý, Pha Long, Mù Cang Chải đến nghề làm miến đao, chế biến chè Shan tuyết hay đan lát mây tre ở nhiều địa phương… một “bản đồ” làng nghề đa sắc đang hiện diện khắp tỉnh Lào Cai.

Không đơn thuần là kế sinh nhai, mỗi làng nghề còn là nơi lưu giữ tri thức bản địa, tập quán sản xuất và bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Qua rà soát, toàn tỉnh hiện có 66 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống; trong đó gồm 24 nghề truyền thống, 23 làng nghề và 19 làng nghề truyền thống.

Nhiều năm qua, các làng nghề đã góp phần giải quyết việc làm tại chỗ, tạo thêm thu nhập cho người dân nông thôn, nhất là khu vực vùng cao. Thế nhưng, phía sau bức tranh nhiều sắc màu ấy là không ít nỗi lo.

Thực tế cho thấy, phần lớn hoạt động sản xuất tại các làng nghề vẫn nhỏ lẻ, phân tán và thiếu liên kết chuỗi. Khi lớp lao động trẻ có xu hướng rời quê đi làm ăn xa, nguy cơ đứt gãy truyền nghề ngày càng hiện hữu. Trong khi đó, nhiều sản phẩm dù tinh xảo nhưng chậm đổi mới mẫu mã, chưa bắt kịp nhu cầu thị trường nên giá trị gia tăng còn thấp. Những yếu tố này khiến không ít làng nghề rơi vào tình trạng phát triển cầm chừng.

Nghề đan rọ tôm từng là nguồn thu nhập quen thuộc của nhiều hộ dân nay cũng dần thu hẹp trước sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp. Giá nguyên liệu tăng, đầu ra bấp bênh khiến nhiều lao động trẻ không còn mặn mà với từng nan tre, sợi mây như trước.

Ở nhiều địa phương, những nghệ nhân lớn tuổi vẫn lặng lẽ giữ nghề trong nỗi trăn trở thiếu người nối nghiệp. Có nghề từng vang tiếng một thời nhưng nay chỉ còn vài hộ duy trì sản xuất cầm chừng. Nếu không kịp thời tổ chức lại sản xuất, mở rộng thị trường và tạo được thu nhập ổn định cho người dân, nhiều nghề truyền thống khó tránh khỏi nguy cơ mai một.

Chị Lù Thị Mú, thành viên Hợp tác xã Mông Style (xã Mù Cang Chải) cho biết: Mỗi hoa văn thổ cẩm đều có câu chuyện riêng. Nếu thế hệ trẻ không biết gìn giữ và quảng bá, văn hóa dân tộc sẽ mai một rất nhanh.

Từ bảo tồn đến mở lối sinh kế

Trong bối cảnh đó, Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đang tạo thêm động lực để các làng nghề đổi mới phương thức sản xuất và xây dựng thương hiệu. Hiện, toàn tỉnh có 582 sản phẩm OCOP, gồm: 527 sản phẩm đạt 3 sao, 53 sản phẩm đạt 4 sao và 2 sản phẩm đạt 5 sao. Đây không chỉ là kết quả của quá trình chuẩn hóa sản phẩm mà còn mở ra cơ hội để nhiều nghề truyền thống gắn với thị trường, du lịch và phát triển sinh kế bền vững cho người dân nông thôn.

Từ sản xuất nhỏ lẻ, nhiều cơ sở đã từng bước thay đổi tư duy, chú trọng hơn đến chất lượng, mẫu mã và xây dựng thương hiệu để tham gia thị trường.

Tại Mù Cang Chải, Hợp tác xã Mông Style do bà Lý Thị Ninh làm giám đốc hiện duy trì 5 thành viên nòng cốt và tạo việc làm thường xuyên cho gần 50 phụ nữ địa phương thông qua sản xuất các sản phẩm thổ cẩm truyền thống.

Từ công đoạn vẽ sáp ong, nhuộm chàm đến thêu hoàn thiện sản phẩm, nhiều phụ nữ vùng cao nay đã có thêm nguồn thu nhập ổn định từ chính nghề truyền thống của dân tộc mình. Những ngày cao điểm du lịch, các chị em gần như làm việc liên tục để kịp đơn hàng thổ cẩm phục vụ du khách. Nhờ nghề truyền thống, nhiều lao động đã có nguồn thu nhập ổn định, cao điểm đạt tới 10 triệu đồng/tháng.

“Trước đây, tôi chưa từng nghĩ sản phẩm thổ cẩm của mình có thể được khách nước ngoài biết đến. Nhưng sau nhiều lần tham gia hội chợ, khách du lịch ngày càng quan tâm và đặt hàng nhiều hơn. Điều khiến tôi vui nhất là chị em trong bản có thêm thu nhập từ chính nghề truyền thống của dân tộc mình”, bà Ninh chia sẻ.

Không chỉ bán sản phẩm, hợp tác xã còn tổ chức cho du khách được trải nghiệm quy trình sản xuất, biến giá trị văn hóa thành sản phẩm du lịch độc đáo.

Bên cạnh đó, Hợp tác xã Mông Style còn hỗ trợ hướng dẫn nghề miễn phí cho phụ nữ địa phương và kết nối đơn hàng để nhiều chị em có thêm thu nhập.

Không riêng nghề dệt thổ cẩm, nhiều nghề truyền thống khác cũng đang nỗ lực thích ứng để tồn tại. Tại thôn Dề Thàng, lò rèn của ông Hờ Chớ Ly vẫn đỏ lửa mỗi ngày. Tiếng búa, tiếng đe quen thuộc không chỉ tạo ra nông cụ phục vụ sản xuất mà còn trở thành trải nghiệm thu hút du khách khi đến với vùng cao.

"Sức sống mới" từ chính sách

Dù đã xuất hiện những điểm sáng, song nhìn chung các mô hình vẫn còn đơn lẻ, thiếu liên kết chuỗi. Những “nút thắt” lớn hiện nay vẫn là quy mô sản xuất nhỏ, nguồn nguyên liệu chưa ổn định, hạ tầng hạn chế và áp lực về môi trường.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề đứng trước nguy cơ mai một, việc UBND tỉnh ban hành Kế hoạch 168/KH-UBND về bảo tồn và phát triển làng nghề giai đoạn 2026 - 2030 được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo sinh khí mới cho khu vực nông thôn. Không chỉ dừng ở mục tiêu bảo tồn, kế hoạch hướng tới khôi phục nghề truyền thống gắn với phát triển sản xuất hàng hóa, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và phát triển du lịch nông thôn.

Đây không chỉ là mục tiêu bảo tồn văn hóa mà còn là định hướng để người dân có thể sống được bằng nghề, làm giàu từ nghề và giữ nghề bằng chính nhu cầu của thị trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, yêu cầu đặt ra là đổi mới phương thức sản xuất, liên kết hộ dân vào các hợp tác xã, tổ hợp tác nhằm đảm bảo chất lượng và tiếp cận thị trường. Mô hình làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm cần được đầu tư đồng bộ để du khách không chỉ mua hàng mà còn được lắng nghe câu chuyện văn hóa bản địa.

Thực tế cho thấy, khi được tổ chức lại sản xuất và hỗ trợ kết nối thị trường, nhiều làng nghề đã giữ được bản sắc văn hóa và từng bước trở thành nguồn sinh kế bền vững. Từ những tấm vải thổ cẩm, lò rèn đỏ lửa đến các sản phẩm chế biến truyền thống, giá trị văn hóa đang dần được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Khi được tiếp sức đúng hướng bằng cơ chế và tư duy mới, các làng nghề truyền thống ở Lào Cai hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn, tạo việc làm tại chỗ và giữ chân lao động vùng cao trong giai đoạn tới.